Wist jij dat we de bekende Groninger bakstenen aan kloosters danken? Marjan (47) en Edzard (63): 'En monniken legden de dijken aan'

In dit artikel:

Onder veel Groningers ligt een vrijwel vergeten hoofdstuk: tussen ongeveer 1175 en 1594 stonden in de provincie naar schatting 34 kloosters die het landschap, de economie en het bestuur mee bepaalden. De werkgroep 34 Groninger Kloosters — een samenwerking tussen Museum Klooster Ter Apel, Kloostermuseum Aduard, Stichting Bezoekerscentrum Klooster Yesse en de Historische Commissie Thesinge — probeert dat verborgen erfgoed weer zichtbaar te maken en het publiek te laten zien hoe diep de sporen van die instellingen nog doorwerken.

Kloosters fungeerden in de middeleeuwen als centra van landbouw, zorg, onderwijs, religie en zelfs waterbeheer: monniken legden sloten aan, bouwden en onderhielden dijken en waren voorlopers van latere waterschappen. Praktische erfenissen zijn nog terug te vinden in de bouw: de zogenaamde kloostermop (grote roodbruine baksteen) werd in kloosters gemaakt en veel boerderijen rusten nog op fundamenten van die stenen. Ook de Rijksuniversiteit Groningen heeft wortels in dit verleden; zij vestigde zich in 1614 in het voormalige Minderbroedersklooster en werd mede gefinancierd met opbrengsten van opgeheven kloosters.

Tegenwoordig herinneren nog slechts vijf locaties direct aan het rijke kloosterleven; Ter Apel is het enige complex dat vrijwel compleet bewaard is gebleven, terwijl Aduard ooit een veel groter complex huisvestte. Sommige kloosters verdwenen langzaam, anderen door abrupt natuurgeweld: de dijkdoorbraak van 1509 zorgde ervoor dat in het gebied van de huidige Dollard tientallen dorpen en enkele kloosters in zee verdwenen — veel Johannieter-vestigingen liggen nu onder meters klei. Zoals werkgroeplid Edzard Krol het samenvat: “Het Groninger landschap had er anders uitgezien als de kloosters er niet waren geweest.”

Praktische initiatieven zijn al in gang gezet: in Thesinge zijn de contouren van het verdwenen klooster Germania uitgezet met bloembollen en vaste planten, en er verschijnen plannen voor kaarten, luchtfoto’s, publicaties en interviews met boeren die soms nog restanten tegenkomen. Voor wie het verhaal wil beleven is er het 473 km lange Kloosterpad van Schiermonnikoog naar Ter Apel. Op 5 oktober 2026 organiseert Museum Klooster Ter Apel het symposium Kloosterland, met sprekers over de religieuze, economische en landschappelijke impact, plus muziek en een minicollege kloosterbierbrouwen. De werkgroep wil zo aantonen dat de kloosters nooit helemaal verdwenen zijn — hun sporen zijn verweven met het huidige land en de lokale geschiedenis.