Welke aroma's moeten als immaterieel Fries erfgoed worden vastgelegd? 'Geur is emoasje'
In dit artikel:
Aukje Dantuma, wereldwijd marketingdirecteur bij parfumhuis IFF en opgegroeid in een slagersfamilie in De Westereen, illustreert hoe sterk geur herinneringen en identiteit kan oproepen: de geur van gerookt spek bracht haar direct terug naar haar overleden vader en jeugd. Die persoonlijke ervaring ligt aan de basis van het nieuwe Friese onderzoeksproject Een neus voor erfgoed, dat dinsdag in Joure van start ging.
Het project verzamelt wetenschappers, parfumeurs en culturele instellingen — onder meer IFF, KNAW en de Fryske Akademy — met als doel geuren die onlosmakelijk met Friesland verbonden zijn in kaart te brengen, te conserveren en waar mogelijk overdraagbaar te maken. De aanleiding is deels provinciaal: in oktober 2024 stemde Provinciale Staten voor opname van ‘geuren en geluiden’ in het Friese erfgoedbeleid, waardoor dit initiatief tijdig komt om waardevolle aroma’s te redden voordat ze vervliegen.
Denk niet alleen aan bloemige of culinaire geuren: de onderzoekers inventariseren een breed palet van natuurlijke en industriële aroma’s die het Friese landschap karakteriseren. Voorbeelden die in het project aan de orde komen zijn het stoffige zoet van opgedroogd zomergras, het mengsel van waterplanten, vis en buitenboordmotor boven meren, het zilt en wier langs de Waddendijk, maar ook stads- en fabrieksluchtjes zoals de vanillewalm in Leeuwarden of rubber van Fenner Dunlop. Lokale specialiteiten zoals droge worst en de geur van oranjekoeke worden eveneens meegenomen.
Publieksbetrokkenheid staat centraal: een ‘geurtafel’ met geurcilinders gaat op tournee door Friesland, zodat inwoners kunnen ruiken, herinneringen delen en aangeven welke geuren voor hen erfgoedwaarde hebben. Daarmee bepaalt de gemeenschap mede wat bewaard moet worden; de experts faciliteren het vastleggen en reproduceerbaar maken van die geuren.
Wetenschappelijk en technisch gebeurt dat onder meer via headspace-analyse, waarmee de moleculaire samenstelling van een luchtmonster wordt vastgesteld en later gereconstrueerd. Parfumeurs worden in het project gezien als kunstenaars die met een palet van grondstoffen een ‘luchtbeeld’ van een plek kunnen samenstellen — bruikbaar bijvoorbeeld in museale installaties om tentoonstellingen zintuiglijk te verrijken.
Dantuma benadrukt dat geuren ons dichter bij onszelf brengen: ze liggen verankerd in persoonlijke ervaringen en kunnen zelfs bijdragen aan collectieve identiteit. Het project wil die immateriële laag van cultuur erfgoedwaardig maken en behouden, zodat toekomstige generaties niet alleen kunnen lezen over Friesland, maar het ook kunnen ruiken.