Waarom we tijdens de verkiezingen op 18 maart niet voor een nieuwe burgemeester mogen stemmen
In dit artikel:
In Nederland wordt een burgemeester niet door de bevolking gekozen maar benoemd; gemeenteraadsverkiezingen leiden dus meestal niet tot een nieuwe burgemeester. Bij een vacature stelt de raad eerst een functieprofiel op. Een vertrouwenscommissie screent sollicitanten, draagt twee kandidaten voor en de raad kiest vervolgens zijn voorkeur. Die voordracht wordt officieel bekrachtigd door ‘de Kroon’ (koning en minister van Binnenlandse Zaken). De benoeming geldt voor zes jaar; de niet-geselecteerde kandidaat blijft doorgaans onbekend.
De huidige werkwijze is een voorbeeld van indirecte democratie: burgers kiezen raadsleden, en die kiezen weer de burgemeester. Dit systeem staat regelmatig ter discussie. Partijen als D66 pleiten al langer voor directe verkiezing van burgemeesters; in 2005 leidde het vastlopen van zo’n wetsvoorstel zelfs tot het aftreden van minister Thom de Graaf. Voorstanders wijzen erop dat burgemeesters in recente jaren meer bevoegdheden kregen — bijvoorbeeld optreden bij verstoring van openbare orde, het verbieden van risicovolle evenementen of het regelen van veiligheidsmaatregelen — en dat directe verkiezing hun gezag en democratische legitimiteit kan versterken.
Tegenstanders, onder wie maatschappijleraar Femke van der Vegt, waarschuwen voor nadelige effecten: lage opkomst bij lokale referenda ondermijnt de legitimiteit, campagnevoeren en populisme kunnen toenemen, en een gekozen burgemeester kan in strijd raken met de gemeenteraad. Ook bestaat het argument dat een politiek neutrale burgemeester beter past bij het Nederlandse stelsel waarin kiezers vooral op partijen stemmen en coalities vormen. Eerder werd tussen 2001 en 2008 geëxperimenteerd met burgemeestersreferenda, maar die proef leverde discussie over opkomst en werking op.
Kortom: ondanks groeiende bevoegdheden en terugkerende oproepen tot directe verkiezing blijft de benoemingsprocedure via de raad en de Kroon voorlopig de norm.