Waar ze in Weststellingwerf geen Fries krijgen op school, moet dat in Ooststellingwerf straks wel. 'Wat is Stellingwerfs?'
In dit artikel:
Vanaf 1 augustus moeten alle leerlingen in het basisonderwijs en voortgezet onderwijs in Friesland leren om Fries actief te gebruiken; uiterlijk in 2031 worden die kerndoelen onderdeel van het toezicht. De nieuwe verplichting raakt echter niet overal gelijk: sommige plaatsen zijn vrijgesteld omdat er nauwelijks Fries wordt gesproken. Door een administratieve fout in 2018 viel de gemeente Ooststellingwerf buiten die vrijstellingen, waardoor ook daar scholen straks officieel aan de Friese taaleis moeten voldoen — tot onvrede van lokale bestuurders en schoolbesturen.
In Ooststellingwerf lopen de realiteit en de beleidsregel scheef. Boven de rivier de Tjonger wordt doorgaans Fries gesproken, onder de Tjonger overheerst het Stellingwerfs (een streektaal/dialect). In dorpen als Haulerwijk zijn veel kinderen wel Friestalig: in een groep 8 gingen bijvoorbeeld de helft van de handen omhoog toen naar Friese taalvaardigheid werd gevraagd. Docenten daar zien meerwaarde in Friesonderwijs en herkennen hoe belangrijk moedertaalcommunicatie is, ook voor nieuwkomers. Tegelijkertijd is het Stellingwerfs voor veel leerlingen onbekend of onvertaalbaar; sommige kinderen vragen zelfs wat dat is.
Andere plaatsen illustreren de variatie in taalgebruik binnen de gemeente. In Elsloo wordt vrijwel uitsluitend Nederlands gesproken; scholen benadrukken eerst basisvaardigheden in de thuistaal en vinden het onrealistisch om Fries verplicht te stellen voor alle leerlingen, zeker nu er ook Oekraïense en andere statushouders in de klassen zitten. In Waskemeer, een zeer Friestalig dorp, is Fries juist ingebed in het onderwijs en zien docenten het als behoud van de moedertaal. Op het Stellingwerf College in Oosterwolde bestaan gemengde ervaringen: sommige leerlingen verstaansproblemen, anderen omarmen Fryske les omdat ze in Fryslân wonen. In Oldeberkoop ondergaat het Stellingwerfs volgens leerkrachten een sterke terugloop; scholen proberen de lokale cultuur vooral via heemkunde en projecten levend te houden.
Stichting Comprix, bestuurder van 35 basisscholen in Opsterland, Weststellingwerf en Ooststellingwerf, noemt de implementatie van de kerndoelen een ingewikkelde puzzel. In Opsterland is Fries goed verankerd; Weststellingwerf geniet de vrijstelling en legt meer focus op heemkunde en Stellingwerfs. Voor Ooststellingwerf zoekt Comprix in overleg met de provincie naar maatwerkoplossingen, maar concrete afspraken ontbreken nog. Bestuurders wijzen op praktische obstakels: veel schoolteams hebben geen Friestalige leerkrachten en er is geen extra budget voor vakdocenten Fries. Ze vrezen dat halfbakken uitvoering niet alleen ineffectief is, maar ook tot lagere schoolbeoordelingen kan leiden.
Bij leerlingen lopen de meningen uiteen: sommigen willen beter Fries leren spreken, anderen vinden Fries minder relevant naast Nederlands en Engels. Oudere generaties spreken vaker Stellingwerfs, maar het doorgeven stokt; docenten en lokale schrijvers signaleerden dat de laatste sprekers op school al jaren geleden waren. Politieke partijen geven over het algemeen aan voor maatwerk te zijn: meer Fries boven de Tjonger, meer Stellingwerfs eronder, en geen strakke top-downoplegging op dit gevoelig liggende identiteitsvraagstuk.
De urgentie ligt nu bij de provincie: scholen en gemeentes wachten op heldere richtlijnen en ruimte voor flexibele toepassingen voordat de nieuwe regels per 1 augustus gaan gelden en de kerndoelen in 2031 worden getoetst.