Vrijheid voor mensen met dementie: durven we het? | opinie
In dit artikel:
In Nederland wonen ruim 320.000 mensen met dementie, waarvan circa 80.000 in zorginstellingen. Thuis blijven de meesten ingebed in familie en buurt; pas bij overbelasting volgt opname. Toch kiezen veel instellingen zodra het spannend wordt nog steeds snel voor afsluiten en controle; deuren gaan op slot in naam van veiligheid. Dat staat op gespannen voet met het huidige beleid en publieke idealen van inclusie: de Wet zorg en dwang (2020) stelt dat sluiting van de deur in principe dwang is en dat het uitgangspunt moet zijn: geen dwang tenzij strikt noodzakelijk.
De gewoonte om risico’s uit te bannen heeft wortels in de geschiedenis van instellingen, die ontstonden om orde en bescherming te bieden. In de loop van de twintigste eeuw leidde dat tot strakke protocollen en hiërarchieën, waarbij veiligheid vaak belangrijker werd geacht dan vrijheid en zelfbeschikking. Volgens de auteurs/redacteuren is Nederland nu op een kantelpunt: waarden als verbondenheid, ontmoeten en meedoen zouden zwaarder moeten wegen. Dat betekent ook accepteren dat een goed leven risico’s kan meebrengen.
Voor zorgprofessionals is er dagelijks druk om incidenten te voorkomen. Maar goede zorg omvat meer dan ongelukken vermijden; het gaat erom samen met bewoners en naasten af te wegen wat bijdraagt aan een zinvolle dag en welke vrijheden behouden kunnen blijven. Kleine handelingen — een wandeling, een boodschap, even op een bankje zitten — geven mensen het gevoel dat ze er nog bij horen. Een bewoner vat het passend samen: „Als ik naar buiten kan, voel ik dat ik leef.”
De oproep is helder: veiligheid moet vrijheid dienen, niet vervangen. Organisaties moeten werken aan open deuren en professionals de ruimte geven om zorgvuldige keuzes te maken. Bestuurders en managers spelen een belangrijke rol door deze visie te ondersteunen en niet terug te vallen op schijnzekerheid. Ook de taal rondom dementie verdient aandacht: termen als ‘ontsnapte dementerende’ benadrukken gevaar in plaats van menselijke behoeften. Alleen door angst minder leidend te laten zijn, kan de deur naar een werkelijk dementievriendelijke samenleving open blijven. Suzan Riemsma en Marco Posthumus werken bij ZuidOostZorg aan die strategische koers rondom vrijheid en kwaliteit van leven.