Van puzzelen tot door op oude voet: deze coalities gaan de Friese gemeenten mogelijk besturen

In dit artikel:

De verkiezingen zijn voorbij en de formatieperiode begint. Per gemeente liggen verschillende puzzels klaar waarbij lokale winnaars, zetelversplintering en ideologische verschillen bepalen wie met wie rond de tafel gaat.

Heerenveen (31 zetels)
Heerenveen Lokaal werd de grootste partij met 6 zetels, maar heeft een krappe meerderheid van 16 zetels nodig. De huidige coalitie (GroenLinks‑PvdA, CDA, VVD) verloor haar meerderheid. De meest plausibele combinatie is Heerenveen Lokaal met CDA (4), VVD (3) en FNP (3), maar persoonlijke en inhoudelijke spanningen door de felle oppositiestijl van Heerenveen Lokaal kunnen samenwerking bemoeilijken. Alternatieven zijn samenwerking met Frisse Wind 21 of Forum; GroenLinks‑PvdA ligt politiek verder weg.

Súdwest‑Fryslân (37 zetels)
De zittende coalitie (CDA, PvdA/GroenLinks, FNP) kan door, met 9 zetels voor het CDA, 7 voor GroenLinks‑PvdA en 4 voor FNP, samen 20 zetels. Het CDA won zetels en zal een prominente rol opeisen. De FNP verloor en kan aanleiding zijn om de coalitie uit te breiden of te vervangen door een rechtser geluid zoals VVD of FvD.

Smallingerland (31 zetels)
CDA werd nipt grootste en heeft het initiatief; verkenner Béjanne Hobert is aan de slag. Een coalitie met GroenLinks‑PvdA (beide 5 zetels), Smallingerlands Belang (4) en ChristenUnie (3) is mogelijk, maar interne verschillen tussen CDA en GL‑PvdA, ambities van VVD en ELP, plus zetelwinst voor FNP maken de opties ingewikkeld.

Vlieland (9 zetels)
Nieuw Liberaal Vlieland (4) domineert, maar heeft net geen absolute meerderheid. Samenwerking met Fier zou logisch zijn, maar eerdere pogingen mislukten; Algemeen Belang Vlieland lijkt vaker op één lijn te zitten met NLV. Een raadsbreed akkoord is eveneens denkbaar.

Ameland (11 zetels)
AmelandEén blijft de grootste (3) maar zonder zelfstandige meerderheid; CDA groeide naar 3 zetels en is onmisbaar. Een minimale meerderheid is politiek kwetsbaar omdat de raad recent vaker niet voltallig was. AmelandEén zal ABA (2) willen meenemen, maar dat kan het CDA in de marge drukken; PvdA of VVD zijn alternatieven.

Achtkarspelen (21 zetels)
FNP won en passeerde het CDA met een klein verschil; FNP en CDA zullen vermoedelijk het motorblok vormen. Voor een meerderheid is echter een derde partij nodig; voortzetting met GBA (daling van 3 naar 1) is mogelijk maar krap.

Schiermonnikoog (9 zetels)
Duidelijke situatie: drie partijen haalden elk 3 zetels. Schiermonnikoogs Belang won en ziet een raadsbreed akkoord als optie; Ons Belang staat daarvoor open en wil een wethouder leveren. Continuïteit lijkt het meest waarschijnlijke scenario.

Ooststellingwerf (21 zetels)
Vrije Partij Ooststellingwerf (VPO) werd de grootste en heeft verkenner Eric ter Keurs aangesteld om mogelijkheden te onderzoeken. Een centrumrechtse coalitie met VVD en CDA komt dichtbij maar is net te klein. Aanvulling met Ooststellingwerfs Belang of ChristenUnie kan net de meerderheid opleveren; het vorige college zou ook weer kunnen.

Weststellingwerf (21 zetels)
Veel partijen met elk meerdere zetels zorgen voor versnippering en veel combinatiemogelijkheden. Weststellingwerfs Belang is nu groter dan VVD en heeft de bal. De oude coalitie (VVD, WB, CDA, SDW) kan in zetelaantal weer rekenen op een meerderheid, maar nieuwkomers als Forum en Lokaal Rechts maken ook rechtsere combinaties mogelijk.

Opsterland (23 zetels)
Opsterlands Belang is met 9 zetels duidelijk aan zet; samen met FNP (4) hebben ze een comfortabele meerderheid. Lijsttrekker Anneke Oosterwoud wil breder in gesprek om te voorkomen dat de raad polariseert. Voortzetting van het vorige college (met PvdA/GroenLinks en ChristenUnie) is ook een optie en levert een ruime meerderheid.

Tytsjerksteradiel (23 zetels)
BFTD (Better Foar Tytsjerksteradiel) verrast en is even groot geworden als het CDA (beide 5). De vorige coalitie heeft formeel nog een meerderheid, maar politieke realiteit wijst erop dat CDA en BFTD de richting zullen bepalen. FNP en PvdA/GroenLinks zullen zich voorlopig bescheiden opstellen en bieden zich eventueel aan als stabiele partners.

Dantumadiel (17 zetels)
De zittende coalitie van Gemeentebelangen, Sociaal Links en CDA kan door met 11 van de 17 zetels. Gemeentebelangen en Sociaal Links zijn de grootste winnaars; CDA verloor. De BBB is nieuw met 2 zetels en kan in sommige scenario’s roet in het eten gooien.

Noardeast‑Fryslân (29 zetels)
Zeer versnipperd: CDA werd met 6 zetels de grootste, maar een meerderheid vormen blijft lastig. FNP (5) en Liberaal Noardeast‑Fryslân (4) zijn logische partners; Sociaal in Noardeast‑Fryslân (S!N) lijkt naar de oppositie te moeten na uitstap uit de vorige coalitie. ChristenUnie verloor terrein.

Harlingen (17 zetels)
Na hertelling hebben CDA en PvdA/GroenLinks beide 4 zetels; CDA neemt voor het eerst in twintig jaar het voortouw bij de formatie. CDA, PvdA/GroenLinks en VVD samen behouden hun meerderheid van 10 zetels, maar PvdA/GroenLinks kampt met een pijnlijke terugval en zal moeten beslissen of het blijft deelnemen.

De Fryske Marren (31 zetels)
De bestaande coalitie van FNP, CDA en GroenLinks‑PvdA bleef bij elkaar in zetelaantal en heeft voldoende draagvlak om door te gaan. De drie partijen tonen goede samenwerking en zien weinig alternatieven, al groeide Forum naar vier zetels en moet met die nieuwe verhouding rekening worden gehouden.

Leeuwarden (39 zetels)
Grote kans op een centrumcoalitie van GroenLinks‑PvdA, D66, CDA en VVD; die combinatie biedt stabiliteit maar zorgt voor stevigere oppositie van zowel links als rechts dan voorheen. Een uitsluitend rechtse coalitie is theoretisch mogelijk maar kwetsbaar en onwaarschijnlijk gezien de ideologische verschillen met FvD en JA21.

Terschelling
Informateur Pauline Krikke adviseert een verkenning van een college tussen Plaatselijk Belang, VVD en PvdA om bestuurlijke stabiliteit te waarborgen. Dat zou voorlopig geen rol geven aan Leefbaar Terschelling, ondanks dat die partij bij de stemmen uiteindelijk nipt de grootste werd.

Waadhoeke
Informateur Peter van der Voort kwam snel tot een advies: winnaar SAM kan doorgaan samen met Gemeentebelangen en het CDA, een relatief voorspelbare en stabiele combinatie.

Algemene trends
In Friesland en de waddengemeenten tekenen zich twee belangrijke lijnen af: lokale partijen boeken vaak winst en bepalen in veel gemeenten het initiatief, en de raad is op veel plaatsen versnipperd zodat krappe meerderheden of brede samenwerkingen nodig zijn. Bovendien zorgen opkomst van partijen zoals Forum en BBB op sommige plekken voor nieuwe keuzedilemma’s. Bij veel formaties zal niet alleen rekensom, maar ook persoonlijke verhoudingen en eerdere samenwerkingservaring de doorslag geven.