Uit dankbaarheid voor zijn onderduikfamilie draagt Gerard (90) altijd zijn Friese manchetknopen
In dit artikel:
Gerard Klein (90) keert terug naar een huis aan de Gasthuissingel in Bolsward en ziet daar letterlijk waar hij als Joods jongetje bijna drie jaar ondergedoken heeft gezeten: in een kelder onder een luik in de keuken bij het gezin Vos. In 1942 nam Phillippus en Jeltje Vos hem op als zogenaamd neefje “Geert”, een schuilnaam en dekmantel die hem het leven redde. Soms speelde hij gewoon mee op school en op straat; soms zaten Duitse soldaten zo dicht dat hun laarzen „een paar centimeter boven mijn hoofd” stonden. Af en toe maakte hij een relatief onopvallend uitstapje mee de melkvaarder Tjalling; veel van de buurt wist vermoedelijk wie hij was, maar men zweeg.
De familie Klein komt oorspronkelijk uit Gorlice (toen Oostenrijk‑Hongarije), vluchtte na 1914 naar Wenen en zag hun bestaan daar langzaam kapotgaan door opkomst van het nazisme. Mozes Paul en Elsa Klein vluchtten in 1939 van Wenen naar Amsterdam en hadden een geboekte passage naar de Verenigde Staten; een dag voordat ze zouden vertrekken viel Duitsland Nederland binnen en dat plan mislukte. Mozes Paul hield vanaf januari 1940 een dagboek bij, op losse blaadjes en krantenpapier. Dat dagboek van ruim 54.000 woorden in gotische Weens‑Duitse letters vormt de kern van de familiekroniek Ontworteld, samengesteld door Eddy van der Noord.
Niet alle aantekeningen zijn bewaard gebleven: de notities uit de beslissende maanden 1942–1944, toen besloten werd de kinderen onder te brengen, ontbreken nog steeds. Wel kon het bewaarde materiaal via rabbijn Yehuda Aschkenasy door een student in ‘gewoon Duits’ gezet worden en later door een instituut in Den Haag in het Nederlands vertaald. De totstandkoming van het boek begon als familieproject maar groeide dankzij buurtcontacten — vooral oud‑speelvriend Gerard Frijling en uitgever/schrijver Van der Noord — uit tot iets dat volgens betrokkenen ‘familie‑overstijgend’ is en het Joodse erfgoed aanvult.
Gerard vertelt open over de nasleep van de oorlog in zijn leven: een vader die getekend raakte door ervaringen in oorlogstijd en vroeg stierf, een moeder (Elsa) die het thuis hield en in de jaren na de oorlog de spil was van het gezin. Mozes Paul, ooit een rolmodel met een bloeiende tandartspraktijk in Wenen, kreeg na de oorlog postuum pas vergunning om een praktijk te beginnen — twee dagen na zijn dood. Gerard schaamt zich soms dat hij heeft overleefd en benoemt het geluk dat hen trof, maar ervaart ook blijvende angst voor dictaturen; hij slaapt nooit meer zonder licht en houdt de radio aan.
Tegelijk is hij cultureel diep verbonden met het Jodendom: traditioneel vieren van feestdagen en het wekelijkse samenzijn bij zijn dochter Naomi in Laren horen bij zijn leven. Hij belt dagelijks zijn drie dochters, waarschuwt hen om alert te blijven en deelt lessen over paraatheid en kennis, waarden die zijn moeder hem ingaf. Zelf werkte hij jarenlang bij handelsbedrijf Philipp Brothers en reisde veel; zijn eerste vrouw Mary overleed in 2001, zijn huidige partner is Ida.
Ontworteld — Een familiekroniek van drie generaties Klein (Eddy van der Noord) brengt de levensgang van de familie samen: van Gorlice en Wenen, via vluchten en verzet, naar onderduikadressen in Nederland en de nasleep na de bevrijding. Het boek bevat dagboekaantekeningen, achtergrondonderzoek, foto’s en kaarten en probeert niet alleen te reconstrueren wat er gebeurde, maar ook te tonen welke offers en keuzes ouders als Mozes Paul en Elsa maakten om hun kinderen te redden.