Schrijvers die de plicht voelen er tegenin te gaan lijken schaars geworden
In dit artikel:
Bart Slijper, bekend van biografieën over J.C. Bloem, Willem Kloos en Martinus Nijhoff en een studie over De Tachtigers, heeft een nieuw boek geschreven: Zwijgen is nu een misdaad (Prometheus, 272 blz., €25,99). In plaats van nog een algemene geschiedschrijving van de Eerste Wereldoorlog levert hij een netwerkstudie: hoe Europese schrijvers tijdens en rond de oorlog via brieven, essays, opinies, romans en persoonlijke ontmoetingen elkaar beïnvloedden en zich bemoeiden met (geo)politieke kwesties.
Slijper onderzoekt figuren als Stefan Zweig, Romain Rolland, Roger Martin du Gard, Thomas en Heinrich Mann, Joseph Roth, Ernst Toller en de Nederlandse Frederik van Eeden. Centraal staat hun poging — vaak tegen heersend nationalisme in — bij te dragen aan verzoening tussen oorlogvoerende landen en actief politieke invloed uit te oefenen. Slijper toont dat sommige auteurs, zoals Van Eeden, rechtstreeks toegang hadden tot politici (hij reisde eind 1916 naar Londen om voor vrede te pleiten), terwijl anderen hun ervaring van het front of van hospitaaltreinen in fictie en reportage verwerkten (Roth, Toller, Paustovski).
Het boek is geen losse citatenverzameling: Slijper wil de schrijvers koppelen in hun gezamenlijke verzet tegen nationalistische retoriek en de manier waarop die houding hun literaire werk kleurt — Thomas Manns omslag van vroeg nationalisme naar latere veel kritischere houding illustreert dat proces, onder meer zichtbaar in De toverberg (1924). Slijper voegt ook onverwachte vondsten toe, zoals correspondentie tussen Romain Rolland en Frederik van Eeden die Franse onderzoekers deels ontgaan was; een artikel van hem daarover is inmiddels in het Frans vertaald.
Tegelijk trekt Slijper parallellen met het heden: hij prijst hedendaagse schrijvers die zich politiek mengen (Ilja Leonard Pfeijffer, Tommy Wieringa) en benadrukt het verschil tussen intellectuele betrokkenheid toen en de hedendaagse technocratische afstand van politici. Het boek wil aantonen dat schrijvers destijds meenden een morele en intellectuele plicht te hebben om niet passief te blijven — een motief dat volgens Slijper nog steeds relevant is.