Pijnspecialist Monique Steegers: 'Vrouwen houden pijn bij zichzelf, ze denken: het zal er wel bij horen'

In dit artikel:

Monique Steegers, hoogleraar pijngeneeskunde en pijnspecialist bij Amsterdam UMC, waarschuwt voor wat zij een “pijnepidemie” noemt: ongeveer een kwart van de Nederlanders heeft al langer dan drie maanden pijn en dat aantal groeit. Na drie decennia patiëntencontact en onderzoek benadrukt ze dat chronische pijn een groot, maar onderbelicht volksgezondheidsprobleem is — met verstrekkende gevolgen voor arbeidsparticipatie, mentale gezondheid en sociale contacten.

Steegers legt uit dat langdurige pijn niet alleen een kwestie van weefselbeschadiging is, maar van een complex samenspel tussen het autonome zenuwstelsel, hormonen, immuunsysteem, genetica, emoties en sociale omstandigheden. Door onze “altijd-aan” levensstijl raakt het zenuwstelsel vaak in een aanhoudende alarmstand, met verhoogde hartslag, gespannen spieren en voortdurende stresshormonen. Dat maakt herstel moeilijker en verklaart waarom pijn verergert bij stress, conflicten of wanneer mensen zich niet gehoord voelen door zorgverleners. Pijn is bovendien een bewust ervaren verschijnsel; de intensiteit die iemand voelt, hoeft niet te corresponderen met aantoonbare schade.

Een belangrijk thema in haar nieuwe boek De pijnparadox is de ongelijke ervaring van pijn tussen mannen en vrouwen. Twee derde van de circa vier miljoen Nederlanders met chronische pijn is vrouw. Vrouwen hebben biologisch vaak een lagere pijndrempel door meer pijnzenuwen en hormonale schommelingen, en lopen daarnaast langer achter een juiste diagnose aan. Voorbeelden: endometriose duurt gemiddeld acht tot negen jaar voordat die wordt herkend; veel vrouwen ervaren hevige menstruatiepijn maar praten er niet over. Onderzoek wijst uit dat vrouwen bij gelijke klachten minder snel worden doorverwezen of serieus genomen dan mannen. De medische wetenschap en klinische studies zijn historisch op het mannenlichaam gericht, waardoor kennis over geslachtsverschillen vaak ontbreekt — ook in dosering van geneesmiddelen. Recent is de adviesdosering van paracetamol bij langdurig gebruik voor vrouwen aangepast, maar voor veel medicatie is nog onvoldoende vrouwelijke data beschikbaar.

Op het behandelvlak ziet Steegers dat veel artsen zich machteloos voelen en snel naar opioïden grijpen: oxycodon en fentanyl worden veel voorgeschreven omdat het direct lijkt te werken, terwijl het effect vaak na enkele maanden verdwijnt en afhankelijkheid kan ontstaan. Ongeveer een miljoen Nederlanders gebruiken zulke middelen. Steegers pleit voor terugdringing van opioïdengebruik, multidisciplinaire zorg en meer onderzoek. In februari riepen zij en collega’s via het tv-programma Zembla op tot een Nationaal Programma Pijn voor betere samenwerking en onderzoek; demissionair minister Jan Anthonie Bruijn zei echter geen nationaal programma te willen starten.

Naast wetenschappelijke en beleidsmatige oplossingen wijst Steegers op de noodzaak van andere vormen van zorg: aandacht voor rust- en herstelmodi (bijv. meditatie, yoga), erkenning van de existentiële dimensie van langdurig lijden en verbetering van medische opleidingen zodat toekomstige artsen pijn beter begrijpen en genderverschillen erkennen. Haar persoonlijke ervaringen — onder meer met haar eerste bevalling en met een opvoeding waarin pijn werd gebagatelliseerd — illustreren hoe vroeg ervaringen met pijn iemands latere omgang ermee mede kunnen vormen.

Kort gezegd: chronische pijn is wijdverbreid, complex en geslachtsongelijk; het vergt een geïntegreerde aanpak van onderzoek, klinische zorg, opleiding en beleid om zowel behandeling als preventie substantieel te verbeteren.