Pensioenfondsen lopen door 'verkeerde beslissingen' miljarden aan rendement mis. Zo check je jouw fonds
In dit artikel:
Onderzoek toont dat Nederlandse pensioenfondsen over de afgelopen 19 jaar, afgezet tegen het risico dat ze namen, vaak minder rendement hebben behaald dan je op basis van dat risico zou mogen verwachten. Anton Kramer van adviesbureau OverRendement analyseerde alle Nederlandse fondsen en concludeert dat veel bestuurders wel risico namen — in aandelen, private equity en risicovollere obligaties — maar dat dit niet in voldoende extra rendement resulteerde. In sommige gevallen was een volledig risicovrije portefeuille (die de afgelopen 19 jaar grofweg 4% per jaar had opgeleverd) achteraf zelfs lucratiever geweest.
Kramer bepaalde voor elk fonds het genomen risico aan de hand van de beweeglijkheid van het overrendement (het extra rendement boven de risicovrije belegging) en stelde een marktportefeuille samen met een vergelijkbaar risicoprofiel. Vrijwel altijd bleef het overrendement van de pensioenfondsen achter bij die marktportefeuille. Volgens Kramer zijn achttien tot negentien jaar lang genoeg om te concluderen dat dit patroon niet alleen toeval is.
Meerdere oorzaken liggen aan de basis. Bestuur en uitvoering van het beleggingsbeleid zijn vaak versnipperd, waardoor verantwoordelijkheid en verantwoording fragmentair blijven. Fondsen rapporteren weliswaar jaarverslagen, maar reflecties op beleggingskeuzes ontbreken regelmatig of zijn weinig inzichtelijk. Verder sluiten veel Nederlandse fondsen systematisch bepaalde aandelen of sectoren uit (onder meer olie en soms succesvolle techbedrijven). Volgens Aleksandar Andonov (UvA) maakt dat de aandelenportefeuille minder optimaal gespreid; in andere landen, zoals Noorwegen, Canada of Australië, is men terughoudender bij zulke uitsluitingen.
Een andere belangrijke factor is renteafdekking. In de aanloop naar het nieuwe pensioenstelsel verhoogden veel fondsen hun afdekking van renterisico om zich te beschermen tegen dalende rente en daardoor dalende dekkingsgraden. Die strategie beschermde bij rentedalingen maar kostte in jaren van rentestijging waarde: fondsen liepen verliezen op renteafdekkingen. Actuaris Peter van der Nat waarschuwt dat dit kleinere fondsen honderden miljoenen kan kosten en grote fondsen miljarden.
Tegelijk zoeken fondsen steeds meer naar rendement buiten de publieke markten — van infrastructuur tot muziekrechten en hedgefunds — waardoor deelnemers minder transparantie hebben over wat deze alternatieve beleggingen opleveren. Fondsen vergelijken hun prestaties vaak met zelfgemaakte benchmarks die uitsluitingen en andere keuzes repliceren; dat bemoeilijkt onafhankelijke toetsing van het effect van specifieke beslissingen.
De kwestie ligt politiek onder een vergrootglas. Vermogensbeheerder APG (beheerder van ongeveer 600 miljard euro) signaleerde ontevredenheid over lange-termijnrendementen. Twee jaar geleden keurde de Tweede Kamer een motie tegen ’activistisch beleggen’ door pensioenen goed. Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid hield eind vorig jaar een internetconsultatie over de beoordeling van pensioenrendementen, en minister Vijlbrief zal binnenkort in een Kamerbrief op de zaak ingaan.
Fondsen zelf, zoals ABP, wijzen erop dat rendement alleen niet het enige beoordelingscriterium is: het gaat om het realiseren van een zo goed mogelijk pensioen op de lange termijn, in samenhang met de dekkingsgraad en andere doelstellingen. Voor deelnemers blijft het echter lastig in te schatten of hun fonds verstandig belegt, omdat transparantie, eenduidige benchmarks en heldere verantwoording vaak ontbreken.