Pensioenfondsen lopen door 'verkeerde beslissingen' miljarden aan rendement mis: 'Op een bepaald moment is het geen toeval meer'
In dit artikel:
Onderzoek van Anton Kramer (adviesbureau OverRendement) naar bijna twee decennia aan beleggingsresultaten laat zien dat Nederlandse pensioenfondsen structureel te weinig verdienen voor het risico dat ze nemen. Kramer vergeleek voor de afgelopen 19 jaar het zogenaamde overrendement van elk fonds — het extra rendement boven een risicovrije portefeuille — met een marktportefeuille met vergelijkbare beweeglijkheid. Uit die vergelijking blijkt dat de meeste fondsen bij gelijk risico een lager overrendement haalden dan die marktportefeuille; sommige hadden op korte en lange termijn zelfs beter af geweest met uitsluitend risicovrije beleggingen. De risicovrije portefeuille zou in die periode ongeveer 4% rendement hebben opgeleverd.
Voor deelnemers is het moeilijk te beoordelen of hun fonds goed presteert. Hoogleraar Rob Bauer (Maastricht University) en Kramer wijzen erop dat fondsen vooral goed zijn in vooruitblikken maar weinig terugblikken: verantwoording over genomen beleggingskeuzes en hun effecten ontbreekt vaak in jaarverslagen of is versnipperd over vele betrokken partijen. Fondsen gebruiken bovendien veelal eigen benchmarks — inclusief eventuele uitsluitingen — waardoor buitenstaanders niet goed kunnen zien wat het effect is van beleidskeuzes.
Enkele aandachtsgebieden die volgens Kramer en andere experts bijdragen aan het teleurstellende rendement:
- Uitsluitingsbeleid: veel Nederlandse fondsen schrappen actief bepaalde sectoren of bedrijven (bijv. olie, soms ook technologie). Volgens Aleksandar Andonov (UvA) leiden zulke uitsluitingen vaak tot slechtere spreiding en lagere rendementen, omdat succesvolle bedrijven uit de portefeuille verdwijnen en niet eenvoudig vervangbaar zijn. Fondsen zien dit echter als risicobeperking.
- Renteafdekking: in aanloop naar de nieuwe pensioenwet zijn fondsen steeds meer renterisico gaan afdekken om de dekkingsgraad te beschermen tijdens het 'invaren'. Die hedges beschermen tegen rentedalingen, maar wanneer de rente stijgt leveren ze verliezen op — iets wat de afgelopen jaren is gebeurd. Actuaris Peter van der Nat merkt op dat ook fondsen met hoge dekkingsgraden omvangrijke renteafdekkingen aanhielden en daardoor grote boekverliezen leden.
- Risicomanagement en korte-termijn handelen: bij dreiging van pensioenkortingen of lage dekkingsgraden schrappen fondsen soms genomen risico’s weer, wat inconsistent is met het geclaimde lange-termijnbeleid en rendement kan schaden.
- Verplaatsing naar illiquide markten: fondsen investeren steeds vaker buiten de publieke beurs (private equity, infrastructuur, muziekrechten, hedgefunds). Die posities zijn complex en minder transparant voor deelnemers, terwijl het moeilijk is te zien of ze werkelijk meerwaarde bieden.
De discussie over rendementen kreeg recent extra aandacht nadat APG — beheerder van circa 600 miljard euro — publiekelijk ontevredenheid uitte over de lange-termijn rendementen. Twee jaar eerder nam de Tweede Kamer een motie aan om ‘activistisch beleggen’ door pensioenfondsen tegen te gaan, na zorgen over systematische uitsluitingen. ABP, het grootste Nederlandse fonds, verdedigt zich door te wijzen op uitgebreide rapportage en het belang van het beleggingsresultaat in samenhang met het doel van langetermijnpensioenen; volgens ABP zegt puur rendement niet alles.
Beleid en toezicht blijven in beweging: het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid hield eind vorig jaar een internetconsultatie over het beoordelen van pensioenrendementen, maar dat leidde nog niet tot nieuwe regels. Minister Vijlbrief zal binnenkort in een Kamerbrief op de rendementen ingaan.
Kortom: veel Nederlandse pensioenfondsen hebben de afgelopen jaren risico’s genomen zonder dat dat voldoende in hun rendement terugkwam. Tegelijkertijd maakt beperkte transparantie, eigen benchmarks en beleidskeuzes zoals uitsluitingen en renteafdekking het voor deelnemers lastig om te beoordelen of hun fonds daadwerkelijk waarde toevoegt.