Op zoek naar echte vrijheid van onderwijs: modernisering van artikel 23 is nodig
In dit artikel:
Erik Borgman (emeritus hoogleraar Publieke Theologie en lid van de wetenschappelijke raad van Verus) pleit voor een herleving van de vrijheid van onderwijs zoals vastgelegd in artikel 23 van de Nederlandse Grondwet. Zijn kernpunt: het doel van dat grondwetsartikel — het mogelijk maken van een pluriforme samenleving — raakt verloren omdat vrijwel alle scholen steeds meer op elkaar zijn gaan lijken. In plaats van dat overheid of politiek centraal bepalen welk burgerschap gewenst is, zouden scholen vanuit uiteenlopende levens- en maatschappijvisies weer actief moeten bijdragen aan de opbouw van de samenleving.
Borgman plaatst artikel 23 in historisch en principieel perspectief. De huidige openbare discussie concentreert zich vaak op de vraag of de samenleving moet blijven meebetalen aan scholen die verwerpelijke opvattingen doorgeven (bijvoorbeeld discriminerende opvattingen over vrouwen of homoseksuelen). Volgens Borgman is dat beeld te karikaturaal: artikel 23 was niet alleen het resultaat van een strijd om bekostiging, maar van een keuze om pluraliteit te erkennen en te laten doorwerken in pers, politiek, omroepen en vooral onderwijs. In die traditie kreeg de samenleving samenhang doordat verschillende overtuigingen zichzelf konden uitdrukken en meebouwen aan de toekomst, in plaats van dat één enkele visie werd opgelegd.
Tegenwoordig is er volgens hem een omgekeerde reflex: men stelt eerst de gewenste vrije samenleving vast en probeert vervolgens iedereen daarin te laten passen. Dat leidt tot spanningen omdat de meeste mensen niet deelnemen aan het ontwerpen van die samenleving maar wel geacht worden zich eraan aan te passen. Borgman betoogt dat echte vrijheid van onderwijs juist moet toelaten dat scholen mensen vormen die vanuit een doorleefde, vaak levensbeschouwelijke, visie bijdragen aan een inclusieve en plurale samenleving — mensen die creatief denken, bruggen bouwen en experimenteren met nieuwe vormen van samenleven.
Concreet betekent dit dat vrijheid van onderwijs niet louter juridisch recht is, maar een opdracht: scholen moeten die vrijheid weer leren waarmaken, ook als dat tegen maatschappelijke druk ingaat. Het probleem is niet primair artikel 23 zelf, maar dat het onderwijs zijn eigen ruimte te weinig benut: "vrijwel alle scholen lijken op elkaar", schrijft Borgman, waardoor een angstige, eenvormige route naar de toekomst domineert. In plaats van te pleiten voor een centralistisch wijzigingsdictaat vanuit Den Haag, roept hij op tot revitalisering vanuit de samenleving en het onderwijs zelf — en tot politieke stimulering van die plurale vitaliteit.
Het artikel verscheen in het winternummer van Christen Democratische Verkenningen (‘De AI‑revolutie’). Borgman benadrukt dat Nederland behoefte heeft aan mensen die niet alleen het heden verlengen, maar vanuit stevige visies nieuwe, inclusieve manieren van samenleven durven te vormen — een taak waarvoor vrij én divers onderwijs onmisbaar is.