Op weg naar nieuwe coalities in de gemeenteraden: wie gaat het met wie doen de komende vier jaar?
In dit artikel:
Na de verkiezingen begint in bijna alle Nederlandse gemeenten direct de informatie- en formatiefase: bepalen welke partijen de komende vier jaar gaan besturen. Gewoonlijk draagt de grootste partij een informateur voor; die praat met alle fracties, inventariseert wensen en adviseert welke combinatie de meeste kans van slagen heeft. Vervolgens neemt een formateur het stokje over om onder leiding van onderhandelingen een coalitieakkoord te schrijven en het college van burgemeester en wethouders samen te stellen.
Ervaring met openbaar bestuur en lokale kennis zijn cruciaal voor informateurs en formateurs. Naast deskundigheid zijn vaardigheden als goed luisteren, weten wanneer je moet doorvragen, bescheidenheid en omgaan met tijdsdruk belangrijk om het proces soepel te laten verlopen. Praktisch advies dat vaak terugkeert: laat partijen zelf de portefeuilleverdeling doen, start met een degelijk informatiepakket (bijvoorbeeld over de financiële situatie) en betrek externe deskundigen niet te laat.
De formatieroute levert altijd winnaars en verliezers op; uitsluiting van partijen zorgt regelmatig voor teleurstelling en kritiek over gebrekkige communicatie. In Leeuwarden (2022) leidde de keuze voor een beperkt college tot ongenoegen bij andere winnaars zoals FNP en Lijst058, en tot klachten dat sommige partijen nieuws uit de krant moesten vernemen.
Voorbeelden uit 2022 tonen hoe verschillend de doorlooptijden kunnen zijn. Dantumadiel rondde de formatie snel af in 37 dagen, maar die coalitie hield later geen stand: in 2025 stapte de ChristenUnie uit en volgde een herkansing met andere partners. Vlieland stond aan de andere kant van het spectrum: 125 dagen tot een akkoord en uiteindelijk een record van 229 dagen tussen verkiezingen en het aantreden van het nieuwe college, mede door tussentijdse vertrekredenen van wethouders.
Een afgesloten akkoord krijgt traditioneel ook een programmanaam — geen eenvoudige klus zoals voorbeelden uit Opsterland en Leeuwarden laten zien. Nu de meeste gemeenteraadsverkiezingen achter de rug zijn, spelen deze overleg- en onderhandelingsprocessen door het hele land: wie gaat er met wie besturen en welke onderwerpen krijgen de prioriteit voor de komende vier jaar?