Mussert zag dat Indië op fascistische en autocratische wijze bestuurd. 'Dat kan in Nederland ook'
In dit artikel:
Auke Kok bewerkte het jarenlang onontgonnen persoonlijke archief van NSB-leider Anton Mussert en presenteert het resultaat als de toegankelijke biografie Mussert, reis naar het kwaad. Kok laat zijn verhaal beginnen bij Musserts vliegtuigreis naar Nederlands-Indië in 1935 — een avontuurlijke tocht met een DC-2 — waarin de politicus opkomt in zijn eigen ogen: de NSB had kort daarvoor een onverwachte overwinning geboekt bij de provinciale verkiezingen (ruim richting acht procent) en Mussert toonde groot zelfvertrouwen.
In Indië blijkt de sympathie voor de NSB op Java en Sumatra opvallend groot. Kok schetst hoe het koloniale, autoritaire bestuur onder gouverneur Bonifacius de Jonge veel van Musserts ideaalmodel weerspiegelt: een sterke, gecentraliseerde macht zonder veel ruimte voor parlementaire tegenwerking. Mussert ziet in de koloniale praktijk een bevestiging dat Nederland een soort nationaalsocialistische koers zou kunnen varen en formuleert een strategie van binnen de regels opereren totdat de macht is veroverd — waarna die regels aan de kant gezet kunnen worden.
Kok nuanciert het stereotype beeld van Mussert als klein, ijdel figurant. Naast zijn ijdelheid toont de biografie hem als vasthoudend, politiek slim en capabel organisator: hij bouwt van de NSB een echte beweging met loyale medewerkers, ook al wordt die nooit massaal. Mussert distantieert zich formeel van het ruwe geweld binnen de partij en presenteert zichzelf niet als fervent racist, maar antisemitische uitspraken sluipen desalniettemin zijn toespraken binnen en veel NSB’ers worden later actief in vervolging en verraderij. Belangrijk voor Mussert was ook dat Nederland niet simpelweg als Duitse provincie werd ingelijfd; hij wilde een zelfstandig, nationaalsocialistisch Nederland onder zijn leiding.
Na de oorlog hield Mussert vol geen landverrader te zijn; desalniettemin werd hij in 1946 ter dood veroordeeld en op 7 mei dat jaar gefusilleerd bij Scheveningen. Kok levert met dit boek een goed onderbouwde en leesbare bijstelling van het gangbare beeld: Mussert is zowel banaal als gevaarlijk — een gewone man met kwaliteiten die hem juist tot een angstaanjagende vertegenwoordiger van kwaad maken. Kritiek van de recensent betreft onder meer het ontbreken van een ingebouwd namenregister en een wat summiere uitwerking van Musserts relatie tot kerk en geloof. Titel: Mussert. Reis naar het kwaad; auteur: Auke Kok; uitgever: Hollands Diep; prijs: €35.