Monnikenwerk in de geest van een miskend genie: 'Wij moeten dit kunstwerk weer leren begrijpen'
In dit artikel:
Op zolder van Museum Martena in Franeker staat een klein, complex mechanisch theater: Salomo’s Oordeel, een ijzeren constructie met stangen, scharnieren en radertjes die een bijbels tafereel aandrijft. Als deskundigen Bill Wei (70) en Cees Dekker (74) aan het werk gaan, komen zeven houten figuurtjes — in het midden koning Salomo, omringd door dienaren, twee vrouwen, een kind en een beul — tot leven en voeren een georkestreerde voorstelling uit. Het effect is verrassend levendig: armen en hoofden bewegen op het ritme van het draaiende mechaniek.
Het toestel is het meesterstuk van Jan Klazes Elzinga (geboren 1882 in Sumar), die het als jonge man ontwierp en ermee door Friesland en later heel Nederland toerde. Zijn miniatuurtheater combineerde technisch vernuft met het sterke verhaal van Salomo’s oordeel over twee vrouwen die een kind claimen. Toen het op normaal tempo draaide, duurde de voorstelling ongeveer 35 minuten en trok die in het verleden zelfs de aandacht van koningin Wilhelmina en prins Hendrik. Met de opkomst van nieuwe vormen van vermaak verwaterde de belangstelling voor Elzinga’s werk; hij overleed in 1947 in Wirdum, min of meer onbegrepen.
In 1977 restaureerden specialisten van de Rijksuniversiteit Groningen het bouwwerk nog eens en daarna belandde het in Franeker. Door slijtage en mogelijke verschuivingen bij verhuizingen staat Salomo’s Oordeel nu al lange tijd stil. „Maar weet je wat er écht stuk is?”, zegt Cees Dekker — hij bedoelt het begrip: het inzicht in hoe al die fragiele onderdelen samen moeten werken. Sinds de zomer van vorig jaar werken Dekker en Wei ongeveer één dag per week in het museum om het mechaniek stukje bij beetje weer gangbaar te maken. Ze hebben geen originele bouwtekeningen; hun leidraad vormt de documentatie uit 1977 en hun eigen technische knowhow (Wei werkte ooit bij de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed; Dekker heeft een opleiding tot instrumentmaker en ervaring als schipper van een historisch schip).
De voortgang is stap-voor-stap: van de 35 minuten voorstelling hebben ze de eerste ongeveer tien minuten inmiddels vrijwel obstakelvrij gemaakt, met poppetjes die vloeiend bewegen zonder haperingen. Het werk is precisie- en geduldwerk; vaak leidt een ogenschijnlijke onverklaarbare fout terug naar een kleine maar cruciale verkeerde positie van een hefboom of een overlap in de aandrijving. Zulke ontdekkingen voelen als overwinningen en vergroten hun respect voor Elzinga’s vakmanschap.
Wanneer Salomo’s Oordeel volledig hersteld en weer op volle lengte kan draaien, is onzeker. Wat vaststaat: door hun restauratiepoging komt het werk van een lokaal genie uit Sumar opnieuw in de aandacht — niet alleen als curiositeit, maar als stukje ambachtelijk cultureel erfgoed dat langzaam weer tot leven wordt gebracht.