Mest, zilt, koekjes of het Veenhoop Festival: wat zijn de geuren van Fryslân?
In dit artikel:
Onder begeleiding van Museum Joure is het project Een neus voor Erfgoed van start gegaan: onderzoekers, ontwerpers en parfumeurs gaan de komende anderhalf jaar de geuren van Fryslân inventariseren, documenteren en (her)construeren. Initiatiefnemers zijn onder meer KNAW Humanities Cluster (Meertens Instituut en NL-Lab), de Fryske Akademy en geurbedrijf IFF, met financiële steun van CLICKNL.
Aanleiding is niet louter nostalgie maar ook beleid: in 2024 riep Provinciale Staten op om geuren en geluiden mee te nemen in het Friese erfgoedbeleid—een motie van de BBB die het onderwerp op de agenda zette. Het project wil daarom zowel actuele als vergeten Friese geuren vastleggen: van mest, zilt en fabriekswalmen tot Douwe Egberts-koffie, streekproducten en ambachtsgeuren. Ook stereotype aroma’s zoals koeienstal of wad komen aan bod, net als lokale specialiteiten (suikerbrood, dúmkes) en minder voor de hand liggende geuren zoals drukinkt of het ‘stjonkfabryk’.
Methoden combineren publieksparticipatie en archivalisch onderzoek: iedereen kan een vragenlijst invullen, onderzoekers duiken in taalarchieven om historische geurwoorden te vinden (er waren vroeger bijvoorbeeld veel termen voor ‘muf’) en ontwerper Lotte Meeuwissen bouwt een interactieve geurtafel die door bibliotheken reist om monsters en verhalen te verzamelen. Parfumeurs van IFF gaan vervolgens historische geuren reconstrueren; het bedrijf heeft ervaring met het nabootsen van reuk uit vervlogen tijden, bijvoorbeeld de kruidige pomandergeur uit de middeleeuwen.
Musea tonen enthousiastme om geuren in tentoonstellingen te integreren: Museum Joure benadrukt de toepasselijkheid bij de lokale Douwe Egberts-collectie en de vroegere kopergieterijlocatie, terwijl het Fries Museum eerder al geurwandelingen organiseerde. Praktische pilotactiviteiten, zoals geurworkshops, proeverijen en wandelingen rond het museum, gingen samen met de aftrap. Het project wil antwoord geven op vragen als welke Friese geuren verdwenen zijn, welke bescherming verdienen en hoe de geurtaal zich ontwikkelde, en moet resulteren in een Friese erfgoedbibliotheek voor geuren.