'Mazzel tov!' Expositie over het Joodse leven in Amsterdam
In dit artikel:
In de Nieuwe Kerk aan de Dam is sinds kort de tentoonstelling Mokum – De biografie van Amsterdam te zien, een overzicht van 425 jaar Joods leven in de stad. De expositie, samengesteld door het Joods Cultureel Kwartier en de Nieuwe Kerk, legt de nadruk op mensen in al hun verscheidenheid: migranten uit Oost-Europa, rijke kooplieden en arme marktkooplieden, religieuze én seculiere Amsterdammers. Aan de hand van objecten, kaarten en verhalen wordt getoond hoe Joden bijdroegen aan handel, nijverheid, stedenbouw en cultuur — denk aan Samuel Sarphati, maar ook aan invloed op het Nederlands (talloze woorden zijn uit het Jiddisch overgenomen).
Bezoekers lopen langs herkenbare scenebeelden: een roestige augurkenprikmachine en zuur-emmers, een marktstandje van het Waterlooplein met luidsprekergeluiden, een middeleeuwse thorarol die uit Emden naar Amsterdam kwam, en een metershoog spandoek met Nederlandse woorden van Jiddische herkomst. De tentoonstelling beschrijft tevens de mechanismen van uitsluiting en emancipatie: van verboden deelname aan gilden tot het gelijkheidsdecreet van 1796.
De Duitse bezetting en de vernietiging van een groot deel van de Joodse gemeenschap vormen een pijnlijk middelpunt. Er is aandacht voor de geleidelijke uitsluiting, deportaties en de veelal fatale reizen naar vernietigingskampen. Ook de naoorlogse werkelijkheid wordt niet verzwegen: teruggekeerde overlevenden kregen vaak een koude ontvangst, hun bezittingen waren verdwenen en ze kregen soms nog te maken met financiële claims. Het heden komt aan bod via getuigenissen over toenemende onveiligheid en zichtbaarheid: sommige Joodse Amsterdammers voelen zich gedwongen hun identiteit minder opvallend te tonen, terwijl anderen juist bewust zichtbaar blijven.
De expositie, oorspronkelijk gepland voor het begin van Amsterdam 750, werd uitgesteld door restauratiewerkzaamheden in de kerk en is nu te bezichtigen tot 6 april. Er zijn 21 activiteiten gekoppeld aan de tentoonstelling en er verscheen een begeleidend boekwerk. Mokum schetst daarmee niet alleen een historische biografie, maar zet ook aan tot nadenken over samenleven, herinnering en actuele spanningen in de stad.