Laat de overheid lokaler én protectionistischer aanbesteden | opinie
In dit artikel:
Sinds de jaren zeventig bestaan er in Nederland en Europa uitgebreide aanbestedingsregels om te waarborgen dat overheden publiek geld eerlijk en transparant besteden. Willem Janssen (bijzonder hoogleraar Aanbestedingsrecht, RUG) betoogt dat die regels zowel kansen als knelpunten bevatten: ze waren lange tijd gericht op de goedkoopste aanbieding, maar dat levert vaak hogere maatschappelijke kosten op. Tegenwoordig ziet men inkoop ook als instrument om klimaat- en sociale doelen te bereiken — bijvoorbeeld door bij een wegverbreding circulaire materialen te gebruiken of langdurig werklozen in te zetten — maar die mogelijkheden worden onvoldoende benut omdat de huidige regels te vrijblijvend zijn.
Tegelijkertijd zijn aanbestedingsregels op andere punten juist te star. Het juridische kader dwingt tot strikte, vaak kostbare procedures: beperkte ruimte om fouten in inschrijvingen te herstellen, frequente heraanbestedingen in plaats van langdurige samenwerkingen die innovatie bevorderen, en het verbod op expliciet lokaal inkopen vanwege non-discriminatie binnen de interne markt. Dat laatste belemmert keuzes die de lokale economie of duurzaamheid zouden versterken.
Janssen pleit ook voor meer ruimte om strategisch handelsbeleid te voeren: in een veranderend geopolitiek landschap is het steeds relevanter of men wil blijven leunen op buitenlandse leveranciers voor essentiële publieke goederen. Protectionisme is niet langer taboe, maar hier moet een balans komen zodat strategische autonomie niet ten koste gaat van duurzaamheid. Hij wijst op de Industry Accelerator Act van de Europese Commissie als een constructief voorbeeld: die koppelt klimaatcriteria aan eisen voor Europese herkomst, zodat inkopen tegelijk onafhankelijker en milieuvriendelijker worden.
De voorgestelde koers is paradoxaal: meer regels, maar minder rigiditeit in toepassing. In plaats van maximale vrijheid (die niet leidde tot groenere inkoop), zouden hogere minimumstandaarden en duidelijkere eisen duurzame en sociale ambities afdwingbaarder maken. Marktpartijen geven volgens evaluaties ook aan dat overheden te weinig ambitie tonen op duurzaamheid — reden genoeg om de normstellende rol van regels te versterken.