Je mist wat als je er niet naar kijkt

In dit artikel:

Aan het Zaailand in Leeuwarden staat een gebouw uit 1964 dat naartoe gebouwd werd voor de Intercommunale Waterleiding Gebied Leeuwarden (I.W.G.L.) en dat nu deels in gebruik is als Grand Café Z. Hoewel het vaak over het hoofd wordt gezien — en door sommigen zelfs als lelijk bestempeld — is het volgens architect Jan-Otto Schilstra een zorgvuldig en geraffineerd ontwerp van Jo Vegter (1906–1982), die tussen 1958 en 1974 Rijksbouwmeester was. Het pand verving het Old Burger Weeshuis dat in 1945 door de Duitsers in brand werd gestoken.

Het gebouw toont een royale, fijnzinnige vormentaal die past in de pleingevelwand van het Zaailand: strakke horizontale en verticale lijnen, licht geglazuurde baksteen en diverse natuursteensoorten. Vegter brak met een massief blok door inspringingen, een opengewerkte hoek en een vanaf de begane grond doorlopende glaswand in het trappenhuis. Aan de zijde van het Zaailand bevindt zich een balkon met een carillon (oorspronkelijk negen, later achttien klokken) en een grote klok — elementen die illustreren hoe het waterleidingbedrijf iets symbolisch aan de stad wilde teruggeven, bijna in de trant van een representatief instituut of gemeentehuis.

Schilstra benadrukt de klassieke opbouw van het pand: het staat op een duidelijke plint en kent per laag een eigen ritme, een combinatie die doet denken aan een gespeelde klassieke ordening (vergelijkbaar met de Dorische–Ionische–Korinthische opbouw). Als verrassend detail heeft de zijgevel een lichte toplaag die vanaf hogere punten in de stad — bijvoorbeeld vanuit het Fries Museum — zichtbaar wordt en bijdraagt aan een binnenstad-daklandschap.

De directe omgeving is architectonisch rijk: naast het waterleidinggebouw staat een voormalige bank en een later door Abe Bonnema ontworpen gerechtsgebouw, beide markante buurten. Tegelijkertijd stoort Schilstra zich aan de bijna blinde zijgevel van het Fries Museum die het zicht op Vegters werk belemmert en de ruimte een onpersoonlijke bevoorradingsstraat maakt.

Samengevat: het voormalige waterleidinggebouw aan het Zaailand is een fraai, zorgvuldig uitgewerkt voorbeeld van naoorlogs modernisme en behoort volgens kenners tot Vegters mooiste werken — een monument dat meer waardering verdient dan het doorgaans krijgt.