Is Jezus onredelijk als hij de vijgenboom vervloekt?
In dit artikel:
In Marcus 11 geeft Jezus een vijgenboom de opdracht geen vruchten meer te dragen; een dag later is de boom verdord. Het frappante zinnetje dat “het nog niet de tijd voor vijgen was” leidde lange tijd tot verbazing: waarom zou Jezus iets willen eten dat niet rijp was? Eerdere lezers probeerden de tekst daarom te wijzigen of anders te lezen om Jezus minder onredelijk te laten lijken.
Nieuwere uitleggers wijzen echter op Marcus’ compositie: het incident met de vijgenboom staat als een sandwich rond de tempelreiniging. Die “intercalatie” betekent dat de boom niet als op zichzelf staande anekdote bedoeld is, maar als commentaar op de tempelpraktijk. Waar de tempel van buitenaf levendig en bedrijvig oogt, ziet Marcus hem in werkelijkheid als een doodlopende, vruchteloze instelling. De vervloeking van de vijgenboom en het onmiddellijke verdorren fungeren zo als een dramatisch tekenwoord: Jezus optreedt als profeet die door symbolische daden oproept tot een herwaardering van de tempel.
Krans waarschuwt tegen een te vergaande symbolische lezing die de vijgenboom automatisch als symbool voor heel Israël leest. Die stap past vaak in een historisch anti-Joodse interpretatietraditie en is literaire bewijsvoering niet waardig: in het Oude Testament wordt Israël vaker door de wijnstok gesymboliseerd, en de opbouw van Marcus wijst vooral op kritiek op de tempel. Bovendien moet men rekening houden met de historische situatie: Marcus schreef toen de tempel al verwoest was, wat de scherpte van zijn beeldvorming verklaart.
Vergelijking met Matteüs en Lucas laat zien dat de evangelisten verschillend reageerden op Marcus’ ongemakkelijke voorstelling. Matteüs scheidt het vijgenboomverhaal van de tempelreiniging en laat het verdorren meteen volgen op de vervloeking; hij laat het criterium “nog niet de tijd” weg, waardoor Jezus minder impulsief lijkt en de symboliek wordt afgezwakt. Lucas verwijdert het vijgenboomverhaal helemaal en legt in plaats daarvan een gelijkenis over een onvruchtbare boom waarin de boom wél een kans krijgt — een zachtere, barmhartiger toon.
De kernconclusie is dat de vraag of Jezus “onredelijk” handelde in Marcus beter als een literaire en theologische kwestie gelezen kan worden dan als een psychologische beoordeling. Marcus gebruikt een schokkende, compacte verhaallijn om lezers uit te dagen anders naar de tempel en naar Jezus’ profetische daden te kijken. Jan Krans is nieuwtestamenticus verbonden aan de Protestantse Theologische Universiteit.