In het enige Joods-Palestijnse dorp van Israël wordt elkaar begrijpen steeds moeilijker.
In dit artikel:
Guus Valk keerde terug naar Wahat as-Salam/Neve Shalom, het unieke Israëlische dorp waar Joodse Israëliërs en Palestijnse Israëliërs vrijwillig naast elkaar wonen. Hij had er tussen 2010 en 2011 met zijn gezin als correspondent gewoond en bracht na 7 oktober 2023 opnieuw een bezoek om te zien hoe het experiment van samenleven de oorlog had doorstaan. Het dorp telt iets meer dan driehonderd inwoners, ongeveer half Joods en half Palestijns (israelische staatsburgers, zowel moslim als christen). Het is gevestigd op een heuvel langs de Groene Lijn en werd decennialang gepromoot als model voor co-existentie: gelijke groepsgrootte, tweetalige school, geen dominante religieuze gebouwen en gezamenlijke herdenkingen van pijnlijke data.
De inval van Hamas op 7 oktober 2023 en de daaropvolgende oorlog veranderden de verhoudingen ingrijpend. Eldad Joffe trad op 6 oktober 2023 aan als burgemeester; de dag erna werden Israëlische dorpen en steden door terreur getroffen, honderden mensen gedood en honderden gijzelaars meegenomen. Directe veiligheidszorgen leidden tot afgesloten toegangspoorten en burgerwachtpatrouilles. Maar belangrijke gevolgen bleken intern en emotioneel: wantrouwen, terugtrekking en schijnbare onmogelijkheid om nog danig gemeenschappelijk te reageren op het geweld.
In de praktijk betekende dat onder meer: een dorp-app die normaal kleine praktijken en irritaties deelde, maar vaak zweeg bij grote persoonlijke tragedies; Joodse bewoners die zich als reservist meldden en dat niet aan hun Palestijnse buren vertelden; en Palestijnen die enorme verliezen leden in Gaza maar terughoudend moesten rouwen omdat openlijk rouwen risico’s kon oproepen. Een voorbeeld dat in het artikel terugkeert: een Palestijnse buurvrouw die bij een Israëlisch bombardement in Gaza meer dan veertig familieleden verloor, maar dat niet durfde te delen in de appgroep of openlijk te tonen. Neriya Mark, een Joodse bewoner, zegt nu niet meer zeker te weten waar ze aan toe is: voor 7 oktober voelde ze zich verenigd met haar buren, daarna is die zekerheid verdwenen.
Het dorp kende al eerder spanningen: aanvallen door radicale kolonisten uit de bezette Westelijke Jordaanoever, vernielingen en racistische leuzen. Maar de laatste oorlog vergrootte polarisatie: sommige Joodse inwoners voelen zich eenzamer en onder druk gezet door hun eigen gemeenschap om loyaal te zijn; sommige Palestijnse bewoners worden verdacht of hun loyaliteit in twijfel getrokken. Binnen het dorp namen gesprekken over identiteit en zionisme toe; waar zionisme vóór 7 oktober vaak mijden werd, praten nu sommige joodse bewoners er opener over, terwijl Palestijnen zich pijnlijk bewust blijven van historische onrechtvaardigheden en huidige slachtoffers in Gaza.
De emotionele tol is groot: arts Raed Haj Yehia, die jarenlang in Gaza werkte, verloor tientallen collega’s en raakte door het zien van beelden psychologisch beschadigd; hij kan veel leed niet met dorpsgenoten delen. Vredesactiviste Samah Salaime verloor een vriendin (Vivian Silver) die op 7 oktober werd vermoord; zij ziet hoe het publieke debat in Israël verandert, waarin oproepen tot staakt-het-vuren soms als verraad worden bestempeld en ‘shalom’ wantrouwen oproept. Tegelijkertijd voelen sommige Palestijnen zich uitgesloten uit nationale media en politieke debatten in Israël.
Bestuur en gemeenschap probeerden te reageren: dorpsbijeenkomsten, gesprekskringen en professionele begeleiders werden ingezet om trauma’s bespreekbaar te maken. Er werd gediscussieerd over een gezamenlijk manifest dat het geweld in Gaza zou veroordelen, maar men kwam niet tot een tekst — deels omdat het benoemen van het geweld en de woorden die gekozen worden (genocide, bezetting, gijzelaars) diep verdeeld zijn. Burgemeester Joffe vond het bediscussiëren van nationale conflicten binnen het dorp riskant: eerst zorgen voor elkaar, in plaats van zich te mengen in het landelijk debat.
Het dagelijks leven toont de praktische moeilijkheden van samenleven: routines en kleinere conflicten (honden, geluidsoverlast, bouwstijlen) bleven manieren waarop buren elkaar hoefden te zien als individuen. Maar structurele verschillen blijven: Joodse jongeren dienen op hun achttiende vaak in het leger, Palestijnse jongeren niet; er zijn nog geen blijvende gemengde huwelijken of relaties. Monumenten en symbolen bleken ook gevoelig: het jarenlange overleg over een herdenkingsplaquette voor de in het leger omgekomen Tom Kitain leidde tot een compromis met neutrale bewoording.
De geschiedenis van het dorp — gesticht op initiatief van Bruno Hassar als ‘oase van vrede’ met radicale gelijkheid tussen groepen — staat haaks op de recente polarisatie. Toch zijn er bewoners die standvastig blijven: sommigen benadrukken dat samenwonen zelf een vorm van verzet kan zijn tegen een hardere, rechtsere politiek; anderen roepen op luider te verzetten en minder ‘schattig’ idealistisch te blijven. Het dorp is niet meer idyllisch of onschuldig, concluderen bewoners, maar het experiment is volgens velen nog niet voorbij: het blijft een aanwezige, kwetsbare poging om menselijkheid tussen groepen mogelijk te houden, ook als vertrouwen en zekerheden zijn afgebrokkeld.