Hondje op Rembrandts Nachtwacht blijkt geïnspireerd door tekening van Adriaen van de Venne: 'Kop en halsband vrijwel identiek'

In dit artikel:

Conservator Anne Lenders van het Rijksmuseum ontdekte dat het hondje rechts op Rembrandts Nachtwacht is gemodelleerd naar een vroeg‑17e‑eeuwse tekening van Adriaen van de Venne. Tijdens een bezoek aan een tentoonstelling in het Zeeuws Museum zag ze in een vitrine een titelprent van Jacob Cats waarop een vrijwel identiek hondje staat; de draaiing van de kop, de halsband en zelfs een streep over het rechteroog kwamen opvallend overeen.

Lenders onderzocht de gelijkenissen verder en vond dat ook de verdeling van het schedeldak en de houding veel overeenkomsten vertonen. Rembrandt kopieerde het eindresultaat echter niet letterlijk: Van de Vennes hond ligt meer ontspannen, terwijl Rembrandts dier waakzamer is en reageert op een trommelaar in de compositie. Macro‑röntgenfluorescentie toonde bovendien een ondertekening waarin Rembrandt de rechtervoorpoot aanvankelijk meer gebogen had geschetst, wat zijn eerste ontwerp dichter bij het Van de Venne‑voorbeeld brengt.

Het is niet ondenkbaar dat Rembrandt de afbeelding kende via het populaire boek Self stryt van Jacob Cats (waarin Van de Vennes tekening als titelblad fungeerde); Cats’ werk kende in de 17e eeuw tientallen drukken. Algemeen bekend is dat Rembrandt een uitgebreide verzameling prenten en tekeningen van collega‑kunstenaars verzamelde en gebruikte als inspiratiebron.

Directeur Taco Dibbits noemt de vondst belangrijk omdat ze, zelfs na ruim vier eeuwen en intensief onderzoek van de Nachtwacht, nieuw inzicht biedt in Rembrandts creatieve werkwijze. De vergelijking benadrukt hoe Rembrandt voorbeelden adopteerde en vervolgens naar eigen inzicht aanpaste binnen zijn compositie.