Hoe houd je het als dorp gezellig als er zorgen zijn over lelieteelt? 'Spreek de politiek aan'

In dit artikel:

In Friesland is een nieuw burgerinitiatief opgericht tegen het gebruik van pesticiden in de sierteelt: Platform Pesticidenvrij Friesland. De groep, ontstaan vanuit lokale verontrusting in Opsterland, eist dat gemeenten en de provincie ingrijpen omdat wetenschappelijke signalen en eigen metingen aantonen dat bestrijdingsmiddelen bodem, insecten en buurtbewoners schaden.

De aanleiding was kleinschalig en concreet: buren van biologisch-tuinders Feikje Rinsema en Sietse van der Schoot merkten dat op een perceel naast hun erf drie hectare lelies werd geteeld. Nulmetingen vóór en na het rooien van de lelies lieten zien dat de bodem aanvankelijk schoon was, maar na de teelt op alle meetpunten vervuild bleek met zes verschillende bestrijdingsmiddelen, waaronder twee verboden stoffen. Die ontdekking leidde tot de oprichting van de Opsterlandse werkgroep Skjin en vervolgens tot het bredere Platform Pesticidenvrij Friesland.

Tegelijkertijd wijzen recente onderzoeksresultaten op een groter probleem. Unicef meldt al jaren dat in Nederland verhoudingsgewijs veel kinderen worden blootgesteld aan te hoge concentraties bestrijdingsmiddelen (ongeveer één op de twaalf), hoger dan het Europese gemiddelde. Eind januari verscheen bovendien een studie die 63 soorten pesticiden in Europese bodemmonsters onderzocht: bijna driekwart van 323 monsters uit bossen, weilanden en akkers bevatte residuen. En een lokale landschapsstudie in Súdwest-Fryslân waarschuwt dat weidevogelkuikens in kruidenrijke natte graslanden moeite hebben genoeg insecten te vinden — een signaal van verstoorde voedselketens.

Het platform bekritiseert ook de teruglopende handhaving. Volgens betrokkenen is het toezicht bij instanties zoals de FUMO uitgekleed, terwijl huidige toelatingsprocedures middelen pas verbieden als uitvoerig wetenschappelijk bewijs van schade is geleverd. Dat werkt volgens het platform reactief en kan irreversibele schade toelaten in de tussenperiode.

Acties en resultaten lopen uiteen per gemeente. In Opsterland leidde druk van bewoners en een handhavingsverzoek van de lokale natuurvereniging tot het rooien van de laatste lelies in het gebied en meer aandacht voor naleving. In De Fryske Marren is sierteelt op nieuwe locaties verboden en gelden rondom bestaande akkers spuitvrije zones van 50 meter. In Heerenveen is het debat nog gaande: bewoners uit dorpen als De Knipe, Katlijk en Oudehorne organiseren zich sinds 2023 om de gemeente te bewegen tot strikter beleid, nadat ze onverwacht lelietelers in de buurt zagen verschijnen.

Het platform waarschuwt ook voor een ‘waterbed-effect’: als één gemeente regels stelt, kunnen telers naar een naburige gemeente zonder beperkingen verhuizen. Daarom legt het initiatief de verantwoordelijkheid nadrukkelijk bij lokale overheden: gemeenten zijn volgens hen ‘als eerste aan zet’ om regels te stellen die gezondheid en natuur beschermen.

Praktische hulp en gevoelige drempels
Om andere gemeenschappen te ondersteunen werkt het Platform Pesticidenvrij Friesland aan een digitale kennisbank met informatie en stappenplannen; een website staat gepland. Er bestaan al handleidingen van organisaties als Urgenda en de Stichting Natuur en Milieu die kunnen helpen bij provinciale en gemeentelijke beleidswijzigingen.

Toch blijft het gevoelig om zichtbare acties te ondernemen: inwoners vragen vaak om anonimiteit uit angst voor sociale druk in plattelandsgemeenschappen. Buurtapps gebruiken mensen niet om over sierteelt te discussiëren omdat ze ‘de gezelligheid niet willen verliezen’ en ruzies vrezen.

Kort samengevat: een klein, lokaal incident bij lelietelers heeft in Friesland geleid tot een breed burgerplatform dat provincies en gemeenten oproept preventief en handhavend op te treden tegen pesticiden in de sierteelt. Hun belang is tweeledig: het beschermen van bodem- en natuurkwaliteit én het voorkomen van gezondheidsrisico’s voor omwonenden, terwijl ze tegelijk praktische instrumenten ontwikkelen om andere gemeenschappen te helpen dezelfde stappen te zetten.