Hoe help je vrouwen om te stoppen met roken tijdens de zwangerschap? Met cadeaubonnen
In dit artikel:
Onderzoekers van Erasmus MC en het Trimbos-instituut zetten in op financiële beloningen (cadeaubonnen) om zwangere vrouwen te helpen stoppen met roken. Deze aanpak is gebaseerd op internationale bewijzen en recente Nederlandse pilots, en wordt nu geëvalueerd op schaalbaarheid in Nederland.
Internationaal bewijs: een grote Cochrane-overzichtsstudie (48 onderzoeken, 21.924 deelnemers) toonde aan dat financiële prikkels effectief zijn. Bij zwangere vrouwen stopten 13 van de 100 vrouwen die een beloning kregen met roken na zes maanden of langer, versus 6 van de 100 zonder beloning. Beloningen kunnen bestaan uit geld, vouchers of eigen inleg en worden altijd gecombineerd met intensieve begeleiding en stapsgewijze beloningen.
Nederlandse pilots: er zijn al kleinschalige projecten geweest. In het initiatief ‘Samen Sterker Stoppen’ (IVO, Universiteit Maastricht e.a.) kregen werknemers groepsbegeleiding en tot €350 aan beloningen; 41% was na een jaar rookvrij. Sinds augustus 2025 loopt de grotere pilot Rookvrije Ouders (Trimbos): tweehonderd (toekomstige) ouders krijgen telefonische begeleiding, een buddy, extra nazorg en steun van hun netwerk. Ze kunnen maximaal €400 aan cadeaubonnen van bol.com verdienen, maar alleen nadat CO-metingen (koolmonoxide in de adem) aantonen dat ze rookvrij zijn. Volgens onderzoeker Linda van der Spek werken die metingen niet alleen als verificatie, maar ook als motivatie: deelnemers zien concreet dat ze rookvrij zijn. De beloning met cadeaubonnen biedt een directe, tastbare stimulans die beter aansluit bij de menselijke neiging om voorkeur te geven aan een nabije beloning (delay discounting).
Waarom dit nodig is: roken voor en tijdens de zwangerschap vergroot de kans op vruchtbaarheidsproblemen, miskramen, vroeggeboorte en vermindert de longfunctie van het kind; op lange termijn stijgt het risico op hart- en vaatziekten, kanker en overgewicht. In Nederland roken jaarlijks nog meer dan tienduizend zwangere vrouwen (ongeveer 6%); dit probleem is ongelijk verdeeld naar opleiding (circa 20% bij laagopgeleiden versus 2,5% bij hoger opgeleiden).
Kosten en baten: modest gedoteerde beloningen (tot €400) zijn volgens de onderzoekers relatief goedkoop gezien de gezondheidswinst op korte en lange termijn. Enkele zorgverzekeraars tonen al interesse; eerdere Britse analyses wezen ook op kostenbesparing wanneer de levenslange gezondheidswinst wordt meegerekend. De Nederlandse teams werken nu aan kosteneffectiviteitsanalyse in de eigen setting.
Vapen: ook het gebruik van e‑sigaretten neemt toe. De onderzoekers verwachten dat beloningen ook voor stoppen met vapen kunnen helpen, maar benadrukken dat daar nog meer onderzoek voor nodig is; de huidige pilots richten zich op tabaksrook.