Hoe blijf je een goede leidinggevende? Organiseer je eigen tegenspraak

In dit artikel:

Macht wordt in het artikel omschreven als het vermogen keuzes te maken die gevolgen hebben voor anderen; het kan voortkomen uit formele positie (politicus, bedrijfsleider, ouder) maar ook uit kennis, charisma of moreel gezag. Macht op zichzelf is niet slecht: het maakt besturen, opvoeden en leidinggeven mogelijk en biedt kansen om iets goeds te doen. Tegelijk heeft macht vaak een negatieve bijsmaak omdat ze psychologisch effecten teweegbrengt die tot misbruik kunnen leiden.

Psychologisch gevaar: onderzoek en voorbeelden
- Macht vergroot handelingsvrijheid en versterkt het ego. Dat kan gezond zelfvertrouwen geven, maar ook uitmonden in zelfgenoegzaamheid en hoogmoed, waardoor tegengeluiden worden weggefilterd en mensen als middelen gaan gelden.
- Dacher Keltner (UC Berkeley) waarschuwt dat macht remmingen kan verminderen: bestaande neigingen (bijvoorbeeld seksuele) krijgen dan meer kans om tot handelen te leiden.
- Adam Galinsky (Northwestern) liet proefpersonen situaties van macht beschrijven en vond dat machtigen zich moeilijker in anderen verplaatsen; in een experiment tekenden zij de letter E op hun voorhoofd vaker vanuit hun eigen perspectief dan vanuit dat van de ander — een simpele illustratie van verminderde empathie.
- Gevolgen van ontsporingen variëren van autoritair ouderschap en manipulerende managers tot gewelddadige regimes; soms leidt massaal verzet tot val van dictators, maar herstel is niet gegarandeerd.

Waarom ontsporen vaak geleidelijk gebeurt
Veranderingen sluipen erin: leiders beginnen vaak met goede bedoelingen en raken stapje voor stapje minder aanspreekbaar. Zonder remmen en tegenkracht ontstaan gevaarlijke situaties, zeker wanneer prestaties zwaarder wegen dan ethische normen.

Praktische maatregelen om macht gezond te houden
Het artikel geeft zowel individuele als institutionele oplossingen:
- Zelfonderzoek: leiders moeten zich regelmatig bevragen: hoe reageer ik op kritiek, voel ik tegenspraak als hulp of als aanval?
- Organiseer tegenspraak: vraag actief naar tegenstemmen en feedback; maak aanspreekbaarheid structureel (besluiten in teams, rekenschap afleggen).
- Bouw vertraging in besluitvorming: haast versterkt het machtgevoel; doelbewuste pauze voorkomt kokervisie en impulsieve beslissingen.
- Benoem en herinner aan normen: een omgeving die morele kaders en verantwoordelijkheid benadrukt, remt ontsporingen (zoals Naomi Ellemers, Universiteit Utrecht, betoogt).
- Transparantie en heldere principes helpen leiders verantwoordelijk te blijven; uiteindelijk hebben leiders de medewerking van anderen nodig — zonder die draagkracht valt macht weg.

Reflectie vanuit leiderschapspraktijk en geloofsperspectief
Paul Donders (xpand), met ervaring in leiderschapscoaching en een christelijke achtergrond, vat de kern van machtsmisbruik samen: "Machtsmisbruik heeft vrijwel altijd dezelfde wortels: hoogmoed, egocentrisme, luiheid en lafheid." Zijn remedie is bewust het tegenovergestelde cultiveren: nederigheid, empathie, discipline en moed. Donders benadrukt dat macht niet per se corrumpeert; gevaarlijk is macht zonder grenzen, verantwoording of tegenkracht. De filosoof Romano Guardini wordt aangehaald met het idee dat leidinggeven tegelijk heersen en dienen is: wie alleen heerst wordt crimineel, wie alleen dient wordt lafaard; goed leiderschap combineert beide.

Afsluitende gedachte
Macht is een alledaags en onvermijdelijk verschijnsel dat zowel zegen als gevaar kan brengen. De sleutel ligt niet in wantrouwen jegens macht, maar in waakzaamheid: persoonlijke zelfreflectie, institutionele checks-and-balances, cultuur en normen die leiders aanspreekbaar houden, en een grondhouding van nederigheid en dienstbaarheid die macht beschermt tegen ontsporing.