Het uitgesprokene en het vertrouwde won, en dat was niet GroenLinks-PvdA
In dit artikel:
Friese kiezers gaven woensdag hun voorkeur aan het uitgesproken en het vertrouwde: vooral lokale partijen en Forum voor Democratie boekten winst, terwijl de samengestelde linkse formatie GroenLinks–PvdA veel stemmen verloor. De strekking van het stemgedrag was praktisch en direct: partijen die volgens kiezers "er voor hen waren" werden beloond, anderen gestraft op concrete lokale knelpunten.
De verkiezingen ontwikkelden zich veelal tot one-issue-contests. Tegenstand tegen een autoluwe binnenstad in Sneek, verzet tegen asielzoekerscentra (onder meer in Dokkum) en onvrede over het voorgestelde klimaatlandschap in Waadhoeke bepaalden de uitslagen in meerdere gemeenten. In Franeker verloor de FNP terrein, mede doordat het partijstandpunt over het klimaatlandschap kiezers tegen zich in het harnas joeg; BBB, nieuw in de regio en kritisch over dat energieplan, profiteerde samen met de VVD. In Noardeast-Fryslân werd S!N afgestraft vanwege de azc-discussie in Dokkum; de nieuwkomer Liberaal Noardeast-Fryslân, profilend als anti-azc, behaalde vier zetels en werd direct een gesprekspartner in de raad.
Forum voor Democratie maakte in zes gemeenten flinke stappen en pakte overal minimaal drie zetels, ondanks relatief weinig lokale zichtbaarheid. De partij voerde landelijk campagne tegen immigratie, azc's en wat zij 'woke' noemen; politiek-analisten waarschuwen dat het succes bijdraagt aan het normaliseren van extreemrechts gedachtegoed en dat dit vragen oproept over de houdbaarheid van democratische normen.
Lokale partijen deden het sterk: in Weststellingwerf stonden meerdere partijen met drie zetels op gelijk niveau, terwijl Weststellingwerfs Belang en het nieuwe Hart voor Weststellingwerf kiezers aantrokken door campagne tegen diftar (betalen per kilo afval). In Opsterland verdubbelde Opsterlands Belang tot negen zetels en won ongeveer 2000 stemmen ten opzichte van vier jaar eerder; lijsttrekker Anneke Oosterwoud vatte het samen met: "Er zijn geen gekke dingen gebeurd." Toch speelde het tegenstemmen tegen opvang van statushouders een rol in hun succes.
Progressieve en landelijke linkse samenstellingen kregen het zwaar: in veel Friese gemeenten kelderde de steun voor GroenLinks–PvdA, behalve in Leeuwarden. Tegelijkertijd wisten sommige lokale linkse samenwerkingen (zoals SAM in Waadhoeke en Sociaal Links in Dantumadiel) wel zetels te winnen, wat laat zien dat lokaal maatwerk en herkenbaarheid belangrijk bleken voor kiezers.