'Het Lam Gods' en andere topwerken restaureren voor een publiek: 'We werken zo gefocust als een chirurg'

In dit artikel:

Musea laten steeds vaker restauraties in de tentoonstellingszaal plaatsvinden in plaats van werken naar een atelier te verplaatsen. Redenen zijn praktisch (zeer grote doeken zijn lastig of riskant te transporteren), inhoudelijk (behoud van historische context in kerken of andere locaties) en publiekgericht (bezoekers vinden het boeiend en musea gebruiken het als educatief en toeristisch instrument).

Concrete voorbeelden lopen uiteen van Parijs tot Den Haag en Antwerpen. In het Musée d’Orsay is sinds juni een zijvleugel ingericht om Courbets Un enterrement à Ornans te restaureren; publiek kan op vaste momenten via kleine groepjes het werk van dichtbij volgen. Het Mauritshuis liep al in 1994 voorop toen Het meisje met de parel en Gezicht op Delft voor bezoekers zichtbaar werden gerestaureerd. In september 2023 opende het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen (KMSKA) “Studio Rubens”, waar grote Rubens-doeken in het zicht van publiek worden behandeld; ook daar trekken de projecten herhaalbezoekers aan en leveren ze private financiering op (bij één project werd 1,1 miljoen euro geworven).

Belgische instanties zoals het Koninklijk Instituut voor Kunstpatrimonium (KIK) en het platform Iparc voeren regelmatig restauraties op locatie uit, bijvoorbeeld in kerken waar opdrachtgevers de historische setting willen behouden. Toen schilderijen in de Sint-Carolus Borromeuskerk in Antwerpen brandschade hadden, konden ze in een zijkapel gerestaureerd worden zodat de kerk openbleef voor publiek. Het Leuvense museum M gebruikte crowdfunding om de restauratie van Dieric Bouts’ De marteling van de Heilige Erasmus in de Sint-Pieterskerk te bekostigen, zodat donateurs het proces konden volgen.

Uitdagingen en maatregelen
Restauraties in het zicht van publiek stellen specifieke eisen. Musea treffen technische voorzieningen: afzuiginstallaties, tijdelijke vloerbescherming, glazen wandjes, geluidsisolatie en gecontroleerde lichtomstandigheden. In sommige gevallen brengt een naburig museum tijdelijk een werk onder — zoals het Snijders&Rockoxhuis dat een Jordaens in huis nam toen de Sint-Jacobskerk zelf nog in restauratie was en opslag in de kerk te stoffig of onveilig zou zijn geweest.

Voor restaurateurs is concentratie cruciaal; daarom kiezen teams vaak voor afgeschermde werkruimtes, aangepaste werktijden (meestal een paar uur per dag in het zicht), en hulpmiddelen zoals oordopjes. Restauratie wordt gedragen door multidisciplinaire, vaak internationale teams met uitgebreid vooronderzoek (bijvoorbeeld de lopende Van Eyck-restauratie die in 2012 begon en naar verwachting tot 2027 doorgaat). Grote projecten kunnen jaren tot decennia duren — in het artikel worden restauraties genoemd die acht tot vijftien jaar bestrijken.

Publiekscommunicatie
Publiek zien werken aan meesterwerken fascineert, maar kan ook tot verwarring of schrik leiden (kleuren lijken tijdelijk doffer als vernis wordt verwijderd; oude beschadigingen kunnen zichtbaar worden). Daarom geven musea uitgebreide uitleg: rondleidingen, instructiefilmjes, gidsen die op de hoogte zijn van elke stap en tijdelijk belemmerende wanden of schermen zodat ingrepen niet direct schokkend overkomen. Die transparantie heeft ook fundraising-waarde: donateurs volgen en voelen zich verbonden met het werk.

Duurzaamheid en toekomst
Transportvrij restaureren reduceert risico’s van verplaatsing en behoudt storytelling in situ; moderne klimaatbeheersing en uv-bescherming in musea zorgen ervoor dat recente interventies decennia meegaan — restauratoren schatten een houdbaarheid van vijftig tot honderd jaar onder huidige omstandigheden. Museums zien in-situ-restauratie dus niet alleen als oplossing voor logistieke problemen, maar ook als kans om wetenschappelijk onderzoek met publiekssamenwerking te combineren en zo zowel kennisopbouw als belangstelling voor kunst te vergroten.