Het cadeautje van het Hooglandgemaal: dat bijzondere moment dat je het passeert

In dit artikel:

Het J.L. Hooglandgemaal van architect Piet de Vries in Stavoren combineert strakke technische werking met een opvallende, bijna sculpturale verschijning. Vanuit het IJsselmeer is het gebouw vanaf grote afstand zichtbaar en fungeert het volgens ontwerpers als een soort poort naar Friesland; zijn markante, witgepleisterde steunberen en lamellenstructuur geven het gemaal een herkenbare silhouette en maken het passeren tot een beleving — vanaf het water én vanaf de weg.

Bauke Tuinstra van TWA Architecten licht toe waarom hij het Hooglandgemaal kiest als voorbeeld: de constructie is zowel grafisch als poëtisch, de schijnbaar gesloten wand van verticale betonnen schijven verandert in een transparante gevel zodra je erlangs vaart, waardoor het gebouw steeds nieuwe gezichtspunten biedt. In die beleving onderscheidt het zich van het bekender Woudagemaal in Lemmer (Unesco‑werelderfgoed): dat stoomgemaal is beroemd om zijn machines en spektakel, maar het Hooglandgemaal geldt volgens Tuinstra als uniek architectonisch werk.

Praktisch en historisch: De Vries ontwierp het gemaal dat in 1966 werd gebouwd en een jaar later in gebruik genomen. Vier schroefpompen pompen het Friese boezemwater naar het IJsselmeer; na renovatie in 2011 is de capaciteit met ongeveer 20% vergroot, tot bijna 7.500 m3 per minuut. In 2015 kreeg het gebouw de status van rijksmonument. Het gemaal, vernoemd naar politicus Jan Louws Hoogland, is sindsdien het primaire gemaal; het Woudagemaal wordt alleen bij extreem hoge waterstanden ingezet.

Piet de Vries’ nalatenschap leeft voort: hij ontwierp ook karakteristieke jaren‑dertigpanden en atelierwoningen in Leeuwarden, gekenmerkt door sobere materiaalkeuze en precieze lijnvoering. Er bestaat een stichting en website die zijn werk documenteert; in 2017 was er een tentoonstelling bij zijn atelierwoning naar aanleiding van een biografisch boek. In een serie waarin Friese architecten collega’s belichten, prijst Tuinstra het Hooglandgemaal vooral omdat het je het ontwerp en de werking helder kan uitleggen en omdat het continu nieuwe indrukken oproept bij wie er langs komt.