Een duizeligmakend register van genialiteit: Bachs 'Goldberg Variaties'

In dit artikel:

De Goldbergvariaties van Johann Sebastian Bach (BWV 988), gepubliceerd in 1741, behoren tot de onbetwiste hoogten van het pianorepertoire: technisch veeleisend, contrapuntisch complex en emotioneel rijk. Het werk ontstond volgens de overlevering op verzoek van een slapeloze graaf, die zijn leerling Johann Gottlieb Goldberg ’s nachts liet spelen om hem te kalmeren. Een klein stukje uit het slot is breed bekend geworden door gebruik in de film The Silence of the Lambs, waar het door de gewelddadige scène rond Hannibal Lecter een onverwachte popcultuurassociatie kreeg.

Bach schreef de Variaties in een taal die zowel strakke constructies als speelse figuren, intieme dialogen en lyrische dromen omvat; woorden schieten tekort om de luisterervaring te beschrijven. Belangrijk is dat uiterste virtuositeit alleen niet volstaat: wie deze muziek echt wil doorgronden, moet haar helemaal beheersen en innerlijk laten leven.

Als instapaanbeveling noemt de recensie de uitvoering van Tatjana Petrovna Nikolajeva (1924–1993), opgenomen in 1980 op Steinway en recent heruitgegeven (Europe RCD, 2024). Haar interpretatie vermijdt romantische opsmuk à la Murray Perahia en de verregaande originaliteit van Glenn Gould; ze zoekt soberheid en transparantie en laat Bach zelf spreken. Een paar variaties vallen daarin extra op: de melancholieke canon van variatie 15, de tragiek van variatie 21 en het ontroerende hoogtepunt van variatie 25 in G-mineur.

Nikolajeva’s Bach-uitvoeringen speelden een rol in haar bredere invloed op de 20e-eeuwse muziek: Dmitri Sjostakovitsj droeg zijn 24 Preludes en Fuga’s aan haar op, en voor haar opname van dat werk ontving ze in 1991 een Gramophone Award. Twee jaar later overleed zij na een hersenbloeding tijdens een Amerikaans concert. De aanbevolen opname biedt een directe, onopgesmukte toegang tot een van Bachs monumenten en is een goed vertrekpunt voor wie dieper in de Goldbergvariaties wil duiken.