Domela: een verguisde en vereerde strijder tegen armoede en onrecht
In dit artikel:
Museum Heerenveen opent de tentoonstelling Domela: verguisd en vereerd (7 feb–14 juni 2026), waarin het leven en de tegenstrijdige ontvangst van socialist Ferdinand Domela Nieuwenhuis (1846–1919) centraal staan. De expositie, samengesteld door conservator Femke Knoop, gebruikt als leidend object een bijzonder gedenkboek uit 1904 dat Domela kreeg bij het 25-jarig bestaan van het weekblad Recht voor Allen. Dat rijk geïllustreerde exemplaar—met bijdragen van onder anderen Frederik van Eeden, Jan Toorop, Walter Crane, Käthe Kollwitz en Kees van Dongen—is nu voor het eerst grotendeels in originele staat te zien; normaal zijn daarvan slechts enkele bladen te bekijken in het Ferdinand Domela Nieuwenhuis Museum, dat sinds 1999 deel uitmaakt van Museum Heerenveen.
De tentoonstelling belicht twee tegengestelde beelden. De Nederlandse staat bestempelde Domela als een gevaarlijke oproerkraaier: na zijn overgang van predikant tot atheïst en socialist verzette hij zich openlijk tegen de “vijf K’s” (kerk, koning, kapitaal, kazerne en kroeg) en werd hij in 1887 veroordeeld tot een jaar gevangenisstraf wegens majesteitsschennis. Die straf maakte hem paradoxaal genoeg alleen maar populairder binnen socialistische kringen; publiekelijke huldebetuigingen en serenades, onder meer in het Paleis voor Volksvlijt, zetten hem op een voetstuk.
Tegelijkertijd won Domela veel aanhang onder de maatschappelijke onderlaag, vooral in Friesland. De veenarbeiders rond Heerenveen noemden hem liefdevol “Us ferlosser” en kozen hem in 1888 als de eerste socialist voor de Tweede Kamer. Zijn aantrekkingskracht berustte zowel op zijn boodschap—strijd tegen onrecht, militarisme en economische ongelijkheid—als op zijn charisma en imposante voorkomen; arbeiders zagen in hem soms een messiaanse figuur, wat jarenlang portretten van hem in arbeiderswoningen verklaart.
Knoop en het museum willen met de tentoonstelling niet alleen het verleden tonen, maar ook verbinden met het heden: Domela’s thema’s blijven actueel nu ongelijkheid groeit en misstanden rond arbeidsomstandigheden opnieuw aandacht vragen. De reizende presentatie nodigt bezoekers uit na te denken over verering van politieke leiders toen en nu, en over de blijvende relevantie van Domela’s kritiek op macht en onrecht.