Dit valt op aan de uitslagen van de gemeenteraadsverkiezingen: winst voor lokale partijen, nek-aan-nekraces in zes gemeenten en flinke klappen voor GroenLinks-PvdA
In dit artikel:
Lokale partijen hebben de grootste zege geboekt bij de gemeenteraadsverkiezingen 2026 in Friesland: in tien van de achttien gemeenten kregen zij de meeste stemmen. Van de 410 raadszetels in de provincie zijn er voorlopig 128 (31%) naar lokale lijsten gegaan, een stijging ten opzichte van vier jaar geleden. Opsterlands Belang viel op met ruim een derde van de stemmen in Opsterland; ook winst voor o.a. Vrije Partij Ooststellingwerf, Gemeentebelangen Dantumadiel, SAM (Waadhoeke), Weststellingwerfs Belang en Heerenveen Lokaal. Op de Waddeneilanden domineerden lokale partijen vrijwel vanzelfsprekend omdat daar nauwelijks landelijke partijen meedoen.
Tegelijkertijd zet versplintering van raden door: meer fracties en veel eenpitters maken coalitievorming ingewikkelder. Leeuwarden telt bijvoorbeeld nu twaalf fracties (vóór 2022 acht), De Fryske Marren begint met elf fracties waaronder vijf eenmansfracties, en Weststellingwerf heeft negen partijen in de raad. Dat verhoogt de kans op lange onderhandelingsronden; in Weststellingwerf zijn er minstens vier van de negen partijen nodig om een meerderheid te vormen.
De linkse fusiebeweging GroenLinks-PvdA leed aanzienlijke verliezen: landelijk in Friesland samen goed voor een verlies van zeventien zetels, vooral in plattelandsgemeenten zoals Harlingen, Heerenveen, Súdwest-Fryslân en Opsterland. In Heerenveen daalde de gezamenlijke fractie sterk (bijvoorbeeld ruim 2000 kiezers minder dan vier jaar geleden). In stedelijke gebieden doet de fusie het veel beter of behoudt men stand: in enkele grotere steden, en mogelijk zelfs in Rotterdam, blijven ze invloedrijk. De achteruitgang lijkt grotendeels te wijten aan verschuivingen in het plattelandselectoraat en eerdere afsplitsingen die zitting verloren.
Opvallend is de opmars van radicaal-rechtse partijen, met Forum voor Democratie als voorbeeld: in gemeenten waar zij actief zijn haalt FvD nu vaker een vierde- of vijfde plek en rond de tien procent van de stemmen. Voorbeelden uit stembureaus in Lemmer en Joure tonen flinke winst vergeleken met vier jaar terug. Daarmee is FvD lokaal een factor om rekening mee te houden.
De verkiezingen kenden ook zeer kleine verschillen tussen partijen die de rangorde bepalen: in De Fryske Marren scheelde het negen stemmen tussen FNP en CDA; op Terschelling twee stemmen tussen Leefbaar Terschelling en Plaatselijk Belang; elders waren er tientallen stemmen verschil tussen front-runners. Omdat persoonsstemmen nog volledig geteld moeten worden, kunnen deze marges nog veranderen.
De opkomst viel hoger uit dan gevreesd: nergens onder de 50 procent en in veel gemeenten rond de 60 procent. De grootste stijging was in Weststellingwerf (van 50,1% naar 57,8%); De Fryske Marren noteerde de hoogste opkomst buiten de eilanden (60,5%). Alleen Schiermonnikoog zag een daling.
Kortom: Friesland laat een combinatie zien van versterkte lokale politiek, groeiende fragmentatie in gemeenteraden, winnaars op het rechts-populistische spectrum en verzwakking van de landelijke linkerflank buiten de steden. Dat maakt de komende raadsperioden politiek complexer en coalitievorming uitdagender.