Directeur Roel Knijff van Bond van Nederlandse Predikanten luidt de noodklok: 'Predikantentekort is ook probleem van landelijke kerk'
In dit artikel:
In Fryslân is de helft van de 200 PKN-gemeenten niet meer actief met een eigen predikant, een situatie die volgens ds. Roel Knijff, directeur van de Bond van Nederlandse Predikanten (BNP), een voorbode is van wat elders in Nederland zal gebeuren. Recent onderzoek in het Friesch Dagblad liet zien dat 65 Friese gemeenten vacant zijn, 28 gemeenten werken met een kerkelijk werker met preekbevoegdheid in plaats van een dominee, en dat 99 predikanten verdeeld zijn over 107 gemeenten, vaak in deeltijdbanen. Historisch gezien waren er in veel plaatsen zelfs twee zelfstandige protestantse gemeenten met fulltime predikanten; de krimp is daarmee groter dan de losse cijfers doen vermoeden.
Emeriti vullen veel van de gaten. In de Classis Fryslân staan 49 gepensioneerde predikanten geregistreerd, en bij de BNP vormen emeriti een belangrijke groep: van de 2.236 BNP-leden zijn er 1.164 emeriti, meer dan het aantal nog actieve predikanten. Knijff wijst erop dat veel emeriti wel degelijk blijven werken na hun pensionering, maar dat die inzet niet onbegrensd is. Het spanningsveld rond beschikbaarheid en belasting van emeriti staat centraal op de emeriti-dag op woensdag 11 februari in Nijkerk, met als thema hoe blijvend verbondenheid en verantwoordelijkheid zich verhouden tot grenzen en welzijn.
Het structurele probleem gaat verder dan Fryslân. Landelijk werken ongeveer 1.400 predikanten in PKN-gemeenten; naar schatting gaat de helft van hen binnen zeven jaar met pensioen. Dat laat theoretisch nog zo’n 700 voorgangers over voor heel Nederland, een tekort dat nieuwe theologiestudenten nooit volledig zullen compenseren. Knijff noemt Limburg als illustratie van hoe schrijnend het kan worden: daar zouden momenteel nog maar drie PKN-predikanten actief zijn.
Gevolgen zijn praktisch en principieel: het veelvuldig inzetten van emeriti maskert volgens Knijff de diepte van de crisis en kan leiden tot het “in stand houden” van zieken door lapmiddelen in plaats van naar structurele oplossingen te zoeken. Er bestaat ook het risico dat gemeenten mensen inzetten die onvoldoende theologisch geschoold of bevoegd zijn om de prediking en het pastoraat te verzorgen, met mogelijke onveilige of onwenselijke situaties en het ontbreken van formele corrigerende instrumenten wanneer de kerkorde wordt overtreden.
Knijff pleit voor realistische aanpassing van verwachtingen door kerkenraden en lokale gemeenschappen: de kerk zoals die vroeger functioneerde — met volle benoemingen en veel bestuurs- en pastorale capaciteit per plaats — zal niet terugkeren. Wel benadrukt hij het blijvende wezenlijke belang van samenkomen, vieren en het bieden van een verbindende ruimte in een gepolariseerde samenleving. Lokale inzet en zichtbaarheid zijn cruciaal: gemeenten moeten laten zien welke betekenis ze hebben in dorp, stad of wijk, als “bondgenoot” die nabij en behulpzaam is. Voorbeelden uit Zuid-Limburg tonen dat mensen, gelovig of niet, soms juist op eigen initiatief kapellen of kerkplekken openhouden.
Praktische oplossingsrichtingen die Knijff noemt zijn samenwerking op regionaal niveau (beheer, administratie), ecumenische oplossingen en het behoud van kerkruimten waar mogelijk. De Protestantse Kerk heeft landelijk ook een routekaart gepubliceerd om gemeenten te helpen mogelijkheden te verkennen zonder direct zelfstandigheid op te geven. Knijff benadrukt dat lokale initiatieven van onderop het beste resultaat geven en waarschuwt dat het imago van de kerk als verouderd werken als belemmering voor werving van nieuwe voorgangers.
De emeriti-dag, waar onder anderen synodepreses ds. Trijnie Bouw spreekt, moet dit debat verbinden: het tekort en de inzet van gepensioneerde predikanten zijn niet alleen lokale problemen, maar raken de hele kerk. Knijff roept op tot eerlijke afwegingen over grenzen van inzet, zorg voor emeriti en fundamentele heroriëntatie op hoe kerkelijk werk toekomstbestendig kan worden georganiseerd.