De top 15: dit moet je een keer gezien hebben in Friesland
In dit artikel:
Het adviesorgaan Hûs en Hiem markeerde zijn honderdjarig bestaan met een inventieve zoektocht naar het mooiste van Fryslân. Op 6 oktober pleitte directeur Marc Visser in de Statenzaal van het Provinsjehûs voor herwaardering van het Friese begrip skjintme (schoonheid). Onder leiding van Commissaris van de Koning Arno Brok stelden voormalige commissieleden een top 15 samen onder de titel Sykje nei skjintme — een momentopname van wat architecten, monumenten- en landschapsdeskundigen nu belangrijk vinden in provincie en landschap.
De gekozen plekken en gebouwen bestrijken vijftien categorieën en omvatten zowel bekende iconen als minder zichtbare parels. Kernpunten uit de lijst:
1. Woningbouw — woonhuis van Abe Bonnema in Hurdegaryp: een voorbeeld van de functionele, ruimtelijke architectuur van Bonnema uit de jaren zestig, gekoppeld aan een door Mien Ruys ontworpen tuin en rijksmonumentstatus.
2. Woningbouw (herbestemming) — Nijkleaster, Hilaard: transformatie van een kop-hals-rompboerderij op een terp tot klooster en bezinningsplek (ontwerp JONG Architecten).
3. Utiliteitsbouw — Energie Kennis Centrum, Leeuwarden: een circulair, houtbouwproject op de voormalige vuilnisbelt Schenkenschans dat door ligging en vormgeving een nieuw stadslocatie‑landmark vormt (Achterbosch Architecten).
4. Utiliteitsbouw (herbestemming) — Nieuwe Willemshaven, Harlingen: een verwaarloosd havengebied dat dankzij herontwikkeling een mix van historisch karakter en nieuwe creatieve functies biedt.
5. Recreatiewoningen — bijzonder huis in Gaastmeer: jaren negentig-woning door Gunnar Daan en Doeke van Wieren die sterk in verbinding staat met het omringende groen.
6. Woonhuizen — het Friese woonhuis (voorbeeld op terp in Jannum): waardering voor het alledaagse negentiende‑eeuwse huis dat de grondtoon van de Friese bouwcultuur vormt.
7. Industrieel erfgoed — houtzaagmolen De Rat, IJlst: een operationele molen met museum die de zintuigen aanspreekt en industrieel verleden tastbaar maakt.
8. Religieus erfgoed — Sint-Gertrudiskerk, Workum: vijftiende-/zestiende‑eeuwse kerk waarvan de omgeving door recente herinrichting is versterkt (herstel relatie met water en publieksruimte).
9. Agrarisch erfgoed — de stelpboerderij: typerend boerderijtype dat lange tijd het Friese landschap bepaald heeft; deels gesloopt maar veel herstel via herbestemming.
10. Utilitair erfgoed — badpaviljoen Hindeloopen: art-nouveaustrandpaviljoen dat historisch belang toont maar door verwaarlozing kwetsbaar is.
11. Cultuurlandschappen — Nationaal Park De Alde Feanen: veenontginningslandschap dat nu als natuur- en recreatiegebied de geschiedenis van turfwinning en waterbeheer zichtbaar houdt.
12. Landschapselementen — greppelland (voorbeeld Lionserpolder): een snel verdwijnend weidelandschap met kenmerkende greppels en verspreide nederzettingen.
13. Landgoederen — De Slotplaats, Bakkeveen: vroeg‑modern ensemble met eeuwenoude bomen, parkaanleg en landschappelijke elementen.
14. Stedelijk landschap — overtuinen in IJlst: unieke, bewaarde “bleek”-tuinen langs de gracht die het historische stadsbeeld bepalen.
15. Landart — het Tempeltje van Ids Willemsma, Marrum: kunstwerk op de zeedijk (1993) dat landschap en kunst verenigt en bezoekers een bijzonder uitzicht op Fryslân biedt.
De lijst is geen definitieve canon maar toont welke objecten momenteel aandacht en zorg vragen — vaak vanwege bedreiging, recente vernieuwing of debat in de publieke ruimte (zoals het badpaviljoen in Hindeloopen). Eerder, in 2017, leverde een vergelijkbaar traject een top 50 op waarin het publiek uiteindelijk het Planetarium in Franeker verkoos. Het initiatief van Hûs en Hiem benadrukt het belang van zowel bijzondere monumenten als het alledaagse erfgoed en landschap in het borgen van Friese skjintme voor de toekomst.