De ruimte voor vrije meningsuiting wordt door toenemende militarisering in Indonesië steeds kleiner | column Saskia Konniger
In dit artikel:
Als correspondent in Jakarta bezocht Saskia Konniger een stand-upshow om te zien hoe Indonesische humor werkt nu de ruimte voor vrije meningsuiting krimpt. Indonesië kampt volgens haar met toenemende militarisering: journalisten en mensenrechtenverdedigers lopen meer risico, exemplified by de maart-aanval op de 27-jarige mensenrechtenadvocaat Andrie Yunus, die met zoutzuur werd aangevallen nadat hij zich verzette tegen een wet die militaire invloed in civiele sectoren vergroot.
Cabaretiers zitten middenin die krappe ruimte. Pandji Pragiwaksono, een bekende Indonesische komiek, kreeg eerder problemen toen oude grappen over de begrafenisrituelen van de Toraja-gemeenschap opnieuw opdoken. Hij erkende later dat zijn grappen voortkwamen uit onwetendheid, zocht de dialoog op en nam deel aan een traditionele rituele verzoening; de clan zei daarop dat de verhoudingen waren hersteld. Begin dit jaar werd Pandji opnieuw aangeklaagd nadat hij in een Netflixshow kritiek uitte op de twee grootste islamitische organisaties, Nahdlatul Ulama (NU) en Muhammadiyah — hij suggereerde dat leiders concessies in de mijnbouw hadden aangenomen in ruil voor politieke steun. Die zaak illustreert hoe satire snel kan botsen met machtige belangen en juridische repercussies kan opleveren.
De comedyavond die Konniger beschrijft, begon onschuldig met herkenbare stereotypen over toeristen in Bali en trok een jong publiek, maar nam een scherpe wending toen twee gespierde mannen in het publiek verklaarden voor de overheid te werken — later specifiek voor het bureau van de president. Gezien recente intimidaties en de aanslag op Yunus viel er een benauwde stilte. De komiek stopte met opnemen van de show toen duidelijk werd dat de mannen niet in beeld wilden, en de voorstelling eindigde voortijdig. Het was onduidelijk of de mannen daadwerkelijk waren gestuurd of gewoon gewone bezoekers waren die voorzichtig wilden blijven; de gebeurtenis maakte desalniettemin voelbaar waarom veel mensen in Indonesië terughoudend zijn.
Konniger gebruikt deze avond om bredere conclusies te trekken: humor kan maatschappelijk verrassen of verbinden, maar in een klimaat van toenemende autoritaire neigingen ontstaat een permanente onzekerheid over wat nog gezegd of gespot mag worden. Ze waarschuwt impliciet westerse lezers: in tijden waarin autocratische trekken wereldwijd opkomen, is het belangrijk democratische vrijheden en de ruimte voor kritiek te koesteren.
Achtergrondinformatie in het stuk plaatst Konniger als freelance correspondent in Zuidoost-Azië, woonachtig in Jakarta sinds 2022, wat de observaties verankert in langdurige lokale ervaring.