De onaardse 'soundscapes' van Anton Bruckner

In dit artikel:

Anton Bruckners Zevende symfonie (1881–1883) staat model voor de imposante, bijna landschappelijke klankwereld die zijn oeuvre typeert. Jan Ybema beschrijft hoe die muziek hem tijdens een wandeling in een Duits middelgebergte — tussen smeltende sneeuw en geurend naaldbos — meteen aan bergachtige, schemerige panorama’s deed denken: Bruckners werken functioneren als soundscapes die tegelijk mystiek en monumentaal aanvoelen.

Bruckner (1824–1896) wordt gepositioneerd als een laatbloeier van het symfonische genre, naast Mahler als een van de culminerende figuren van wat symfonieën kunnen bereiken — een tegengestelde ontwikkeling ten opzichte van de lichte, galante symfonieën van Haydn. Zijn aanpak kenmerkt zich door langdurige, meer op thema-ontwikkeling dan op liedachtige melodieën gerichte lijnen, kort herhaalde motieven die zich in stijgende registers naar massieve climaxes werken en dan onverwacht inkakken in stilte. Vanuit die stiltes rijzen opnieuw bouwwerken van klank op. De orkestratie versterkt dat: strijkers met veel tremolo, koper die de pieken orkestreert.

De Zevende zelf bevat opvallende contrasten: het eerste deel met zijn monumentale opbouw en kippenvel-coda, het Adagio dat vaak als het emotioneel diepst wordt ervaren — volgens traditie ingegeven door Bruckners voorgevoel over de stervende Richard Wagner — en een slotdeel waarin een koraalachtige melodie terugkeert. Die combinatie van sferische reikwijdte en religieuze grandeur heeft critici tot beeldspraak als “muzikale kathedralen” verleid.

Ybema benadrukt dat Bruckners symfonieën zich niet als achtergrondmuziek lenen; ze vragen een concertzaal en aandacht om hun totale, ontzagwekkende effect te tonen. Als slotnoot: de Zevende behoort tot de bekendste van de tien symfonieën (inclusief de “Nulde” en de onvoltooide Negende) en illustreert waarom Bruckner zo’n onmiskenbare, herkenbare signatuur in de symfonische literatuur heeft.