De dood van de 96-jarige filosoof stemt me steeds verdrietiger I column Maaike Borst
In dit artikel:
Als de schrijver thuis het nieuws meldt dat filosoof Jürgen Habermas is overleden (96), reageert zijn zoon met afkeer: filosofen zijn voor hem zinloze hersenspinsels. Tijdens een middag leren voor de 4-havotoets strompelt de vader door begrippen als substantiedualisme, fenomenologie en existentialisme, maar de 17‑jarige ervaart die theorieën als ver van zijn leven. Thema’s uit de les — is de mens een lichaam of een ziel, hoe onderscheid je mens en dier, wat verandert als we machines worden — voelen voor hem abstract en onbruikbaar; zijn energie is op en hij heeft er geen geduld voor.
De schrijver probeert uit te leggen dat opvattingen over de mens onze instituties en samenlevingsvormen bepalen, maar dat blijft hangen tussen moeilijke termen. Een vriendin die belt, verwondert zich over het gebrek aan filosofie op school: zij had er vroeger tegenop gezien, maar nu zoekt ze houvast in filosofische ideeën. De zoon ziet AI eerst als iets engs en te echt, maar raakt toch nieuwsgierig wanneer de vader voorstelt dat tools als ChatGPT moeilijke stof kunnen vereenvoudigen.
De necrologieën herinneren eraan waar Habermas decennialang mee bezig was: nazistische gevaren na de Tweede Wereldoorlog, en vooral het behoud van democratie en rechtsstaat door rationele, communicatieve uitwisseling tussen burgers. Die idealen lijken op papier ver van het havotlokaal, maar de auteur ziet een onverwachte aansluiting: onderzoekers maakten zelfs een zogenaamde ‘Habermas‑machine’ — een taalmodel dat groepsstandpunten formuleert en soms beter consensus bereikt dan mensen zelf. Dat roept de gedachte op dat hedendaagse technologieën niet alleen bedreigend, maar ook verbindend kunnen zijn.
Aan het eind van de studiedag slaat bij de auteur toch verdriet toe over het overlijden van Habermas: wat begon als een kille mededeling in huis groeit uit tot reflectie over generatieverschillen, de relevantie van filosofie in de praktijk en de rol van taal en technologie bij het bewaren van democratische waarden.