Bier, armeluiskoffie, dansen en sjansen. Waarom It Piipskoft in Berltsum op weg is naar monumentenstatus
In dit artikel:
Aan de Buorren 57 in Berltsum ligt It Piipskoft: een leeg, koud pand waarvan vochtige kelders, brokkelende muren en stoffige zolders de gelaagde geschiedenis van het gebouw uitademen. Toezichthouder Jacob Schiphof leidt er begin februari rond en vindt resten van gevelornamenten en vergeten voorwerpen — stille getuigen van wat dit pand ooit was: woonhuis en brouwerij, later cichoreifabriek, daarna dorpsjeugdsoos en huisvesting voor oudheidskamer De Grusert.
Het gebouw heeft regionale betekenis voor de geschiedenis van Berltsum als gardeniersdorp en centrum van Friese tuinbouw. Archeologische en bouwkundige vondsten — onder meer twee 17de-eeuwse ‘koelbatons’ ontdekt bij een verbouwing in 1982 en putten in de kelder die op brouwwerk duiden — versterken die waarde. De oudste vermelding van de cichoreifabriek dateert uit 1824; latere beschrijvingen uit 1868 noemen een stoommachine, branders, molen en ruime kelders. Cichorei (veelal “armeluiskoffie” genoemd) was een belangrijk surrogaatproduct en past in de bredere tuinbouw- en nijverheidsgeschiedenis van de streek.
Vanaf 1980 huisde jeugdsoos It Piipskoft in het pand: een plek waar generaties jongeren uit de omliggende dorpen hun eerste stappen in het uitgaansleven zetten. Tot 2023 fungeerde het als sociëteit met twee zaaltjes, bars en een dansvloer; sindsdien verhuisde de jeugd naar mfc It Stêdhûs. Ondertussen heeft museum en oudheidskamer De Grusert in de kelders een collectie gebruiksvoorwerpen, bodemvondsten en een omvangrijke verzameling tuingereedschap achtergelaten. Veel van die objecten liggen er stoffig en beginnen te schimmelen.
Om die culturele lagen te beschermen heeft de gemeente Waadhoeke, mede op advies van Steunpunt Monumentenzorg Fryslân — dat een historische verkenning uitvoerde — onlangs het proces gestart om It Piipskoft aan te wijzen als gemeentelijk monument. De status moet voorkomen dat bij een toekomstige verbouwing of verkoop de historische elementen verloren gaan. De gemeente wil het pand nu te koop aanbieden als op te knappen woning of te splitsen in twee appartementen; dat creëert urgentie: de huidige eigenaar of koper moet bij renovatie rekening houden met bouwkundige en cultuurhistorische waarden.
Er ligt bovendien een praktische kwestie: de oudheidskamerleden zijn geïnformeerd dat hun spullen klaarstaan om te worden opgehaald, maar tot nu toe blijft het stil. Als ze hun collectie niet snel weghalen, dreigen bijzondere museumstukken verder te vervallen. Kleine lokale details — zoals de naam Piip, afgeleid van een pijp onder de Buorren die de Grusert met de Oostindische Opfeart verbond — maken het verhaal compleet: It Piipskoft is een tot leven komend palimpsest van Berltsums ambachtelijke, sociale en economische verleden dat nu onder bescherming wordt gebracht voordat nieuwe plannen het voorgoed veranderen.