Artificiële intelligentie als sociale kwestie: de eerste encycliek van Paus Leo XIV is een belangrijke
In dit artikel:
Paus Leo XIV presenteert in zijn encycliek Magnifica Humanitas AI niet als technische curiositeit maar als een fundamentele sociale kwestie die de komende decennia de verhoudingen in de wereld kan hervormen, vergelijkbaar met de Industriële Revolutie. Paul van Geest en Ernst Hirsch Ballin noemen de brief daarom van groot belang en roepen op om voort te bouwen op dit richtinggevende document.
De paus waarschuwt dat artificiële intelligentie nieuwe ketens van uitbuiting en controle kan scheppen: van vrouwen die onder slechte omstandigheden data labelen en modellen trainen tot mijnwerkers die hun gezondheid riskeren voor zeldzame grondstoffen. AI dreigt ook menselijke denkprocessen te beïnvloeden doordat algoritmes bepalen welke informatie mensen te zien krijgen, met sterke gevolgen voor meningsvorming, politiek en democratie. Leo XIV spreekt van een nieuw soort kolonialisme waarin kapitaalbezitters macht concentreren en waarheid meer en meer als construct fungeert — een ontwikkeling die het risico van desinformatie en totalitaire tendensen vergroot, een punt dat hij illustreert met verwijzingen naar filosofen als Augustinus en Hannah Arendt.
Tegelijk erkent de encycliek de positieve toepassingen van AI: logistiek bij voedselvoorziening, innovatie in de gezondheidszorg, medicijnontwikkeling en onderzoekswerk kunnen menselijk lijden verminderen. De zorg van de paus ligt bij wie die technologie beheerst en welke doelen daarmee worden nagestreefd. Hij pleit niet alleen voor technische remmen — zoals beperkingen op militaire toepassingen als autonome wapens — maar evenzeer voor een ontwapening op het vlak van taal en communicatie: de manier waarop we spreken en luisteren bepaalt vrede en sociale samenhang.
Magnifica Humanitas bouwt expliciet voort op de traditie van sociale encyclieken, met een parallel naar Leo XIII’s Rerum Novarum ruim anderhalve eeuw geleden. Net zoals Rerum Novarum toen riep om maatschappelijke verantwoordelijkheid en wettelijke bescherming in tijden van omwenteling, verlangt Leo XIV nu dat AI ontworpen en gereguleerd wordt met het oog op menselijke waardigheid, solidariteit en het algemeen belang. Kerkelijke sociale ethiek moet zich laten voeden door kennis van economie en techniek om cultuurconflicten en uitsluiting tegen te gaan.
Van Geest en Hirsch Ballin concluderen dat de encycliek een oproep is om technologische vooruitgang aan iedereen ten goede te laten komen en om te voorkomen dat mensen worden gereduceerd tot data of instrumenten van winst. AI moet de menselijke roeping ondersteunen — de ‘kroon op de schepping’ — in plaats van die te ondermijnen. De auteurs zien de pauselijke tekst als een inspirerend uitgangspunt voor beleid, academische reflectie en maatschappelijke actie.