Annemieke (52) en dochter Sophie (12), allebei doof, vertolken rollen via smartbril bij Tryater. In gebarentaal, 'onze eigen taal'
In dit artikel:
In Tryaters voorstelling Anwar en de wolf spelen Annemieke van Kampen (52), haar dochter Sophie Bolier (12) en Mike van Vliet rollen volledig in Nederlandse Gebarentaal (NGT). De drie zijn zelf doof of slechthorend en vertolken elk een personage in plaats van slechts één gebarentolk voor het hele stuk — een duidelijke stap richting inclusie in het theater. Annemieke en Sophie kwamen bij Tryater terecht nadat ze meededen aan Dovenland, een VR-project over dovencultuur van kunstenares Chantalla Pleiter. Sophie heeft de hoofdrol (Anwar), Mike speelt de wolf en Annemieke vertolkt de moeder in de insertbox-opnames.
De gebarentolken-vertolkers werden gefilmd in een green screen-omgeving op zolder bij Tryater. De opnames waren verdeeld in korte delen zodat Sophie niet alles vooraf hoefde uit het hoofd te leren; tekst werd in etappes opgenomen, met een voorlezer en een tolk die het in NGT ‘gebaarde’ voor de performers. Hierdoor blijft de voorstelling echt in de doventaal geworteld en niet simpelweg een vertaling van gesproken Nederlands: lichaamsexpressie en gezichtsuitdrukking zijn net zo belangrijk als handgebaren.
Annemieke en Sophie gebruiken NGT als moedertaal. Annemieke is actief binnen de dovencultuur: ze geeft les in gebarentaal aan medewerkers en ouders bij de Kentalis Guyotschool, organiseerde activiteiten via het vroegere Gebarenfront en is betrokken bij events als DEAFx. De dovencultuur heeft eigen artistieke uitingsvormen — van gebarenpoëzie en visual vernacular tot sign word en dovenhumor — en kent een eigen identiteit die voorbij hoor-niet-hoor-dualiteiten gaat.
Tegelijk staan die culturele uitingen onder druk door technologische ontwikkelingen zoals cochleaire implantaten (CI). Veel jongeren groeien met een CI op, waardoor een verschuiving naar een slechthorendencultuur ontstaat en sommige kinderen zich meer met horenden identificeren. Sophie draagt zelf geen implantaat; haar ouders weigerden dat. Annemieke wijst op de lastige discussie rond CI: het verandert de gemeenschap en de taalpraktijk.
Tryater liep twee jaar een pilot om toegankelijkheid structureel te verbeteren. Met subsidie van Cultuurloket DigitALL (150.000 euro) werden onder andere tien geavanceerde smartbrillen ingevoerd die ondertiteling en andere ondersteuning mogelijk maken. De pilotresultaten zijn nu onderdeel van het beleid: voortaan krijgt elke voorstelling gebarentaal en audiodescriptie beschikbaar, zodat dove en slechthorende bezoekers niet naar aparte speciale voorstellingen hoeven, maar zelf kunnen kiezen wanneer ze komen. Markteting- en toegankelijkheidsmedewerker Annelies Visser zegt dat de gesprekken met doof publiek hielpen bepalen wat nodig was — en zo leidde dat tot werken met dove vertolkers.
Praktisch: de insertbox-voorstelling was te zien bij Tryater in Leeuwarden en is (of was) ook te programmeren in onder meer Theater Sneek en als schoolvoorstelling op diverse data. Voor Sophie betekent deelname niet alleen theaterplezier; ze droomt later van een carrière als filmregisseur voor een breed publiek — en benadrukt samen met haar moeder dat doofheid geen gebrek is maar een cultuur en taal met eigen waarde en mogelijkheden.