Amerikadeskundige Jelte Olthof maakt zich grote zorgen: Trump is niet te keren
In dit artikel:
Op 20 januari is het een jaar geleden dat Donald Trump opnieuw het presidentschap van de Verenigde Staten aantrok. Jelte Olthof, Amerikaanse politiekdeskundige aan de Rijksuniversiteit Groningen, kijkt terug op een bewogen twaalf maanden waarin Trump de politieke, juridische en maatschappelijke verhoudingen in de VS verder heeft verstoord — en legt uit waarom er relatief weinig massaal verzet lijkt te zijn.
Olthof, die sinds een jaar niet meer in de VS is geweest en voorzichtig is om terug te reizen, volgt Trump nauwgezet en publiceert wekelijks over hem. Vanuit de afdeling Amerikanistiek in Groningen merkt hij hoe collega’s vooral uit de VS zelf een rouwproces doormaken: het beeld dat zij van hun land hadden is aangetast, sommige wetenschappers houden uit angst hun apparaten thuis bij reizen, anderen overwegen te vertrekken. Universiteiten voelen zich aangevallen; Trump II zet in op het terugdringen van financiering en invloed van hoger onderwijs, waardoor projecten worden stopgezet en besturen uit zelfbescherming soms al censureren.
Centrale gebeurtenis voor Olthof is ‘J6’ — de bestorming van het Capitool op 6 januari 2021 — die volgens hem een poging tot omverwerping van de democratie was en in de geschiedenis een cruciaal moment vormt. Hij bekritiseert dat Trump niet stevig genoeg verantwoordelijk is gehouden: rechtelijke procedures liepen vast door benoemingen van loyale rechters en juridische vragen over immuniteit. Na zijn herstel naar het presidentschap verleende Trump ook gratie aan honderden, volgens Olthof een groep van circa 1.500 veroordeelden van die rellen, waardoor veel juridische drempels verdwenen.
Olthof wijst erop dat Trump II structureler en doelgerichter optreedt dan Trump I. Hij bereidt zich op voor de midterms door nu al te claimen dat hij die met een “gigantische voorsprong” zal winnen en impliceert dat hij bij tegenvallende resultaten fraude zal aantonen — een narrative die de basis kan leggen voor het ondermijnen van verkiezingsuitslagen. Daarmee groeit het risico dat Republikeinse wetgevers kiesuitslagen in sommige staten aanvechten of manipuleren om aan de macht te blijven. Tegelijkertijd is er kritiek dat de politieke tegenmacht in de VS minder ruimte heeft dan in parlementaire systemen; de president heeft veel invloed en een zwakke oppositie maakt tegenwicht lastig. Enkele prominente figuren, zoals gouverneur Gavin Newsom (Californië), steken wél hun nek uit.
Ondanks zichtbare protesten — Olthof noemt onder meer landelijke demonstraties tegen een door Trump voorgestelde militaire parade die miljoenen mensen trokken — blijft het brede, langdurige straatprotest uit. Redenen zijn volgens hem praktisch: veel Amerikanen hebben geen sociaal vangnet en zijn vooral bezig met dagelijkse bestaanszekerheid; beleidsmaatregelen raken niet direct ieders leven; en sommige protesten krijgen geen landelijke aandacht. Ook hebben techbedrijven en universiteitsbesturen in veel gevallen snel toegegeven aan druk of dreigementen.
Olthof nuanceert conclusies over verval naar dictatuur: de VS neigt naar een autoritairer patroon, maar is nog geen dictatuur. Trump heeft in januari 2021 formeel zijn verlies erkend door tijdelijke machtsoverdracht, en er bestaan nog instituties die wankel maar aanwezig zijn. Toch waarschuwt hij voor de lange termijn: Trump heeft gesuggereerd na 2028 actief te blijven en gedraagt zich steeds meer als autocratische leiders elders die grondwetten aanpassen om aan de macht te blijven. Voor Olthof vormen de midterms van dit jaar en vooral de presidentschapsvraagstukken rond 2028 cruciale toetsen voor de toekomst van de Amerikaanse democratie.