Afgunst: waarom is ons gevoel van eigenwaarde toch afhankelijk van erkenning, inkomen en prestaties?
In dit artikel:
Filosoof Rob Compaijen (1986), verbonden aan de Protestantse Theologische Universiteit in Utrecht, publiceert Afgunst. Een filosofie van een pijnlijke emotie, waarin hij afgunst als een blijvend en maatschappelijk relevant probleem analyseert en zoekt naar manieren om eraan te ontsnappen. Hij plaatst de emotie historisch, theologisch en filosofisch — van de zeven hoofdzonden en Bijbelse verhalen (Kaïn en Abel, de broers van Jozef, Sauls jaloezie op David) tot denkers als Aristoteles, Kierkegaard en Max Scheler — en verbindt die inzichten met hedendaagse observaties.
Compaijen beschrijft afgunst aan de hand van alledaagse voorbeelden: het verlangen van een kind om andermans speelgoed af te pakken of het gevoel van minderwaardigheid wanneer iemand anders erkenning krijgt op het werk. Volgens hem is afgunst een samengaan van emoties en gedachten dat te maken heeft met een gekwetst gevoel van eigenwaarde: je lijdt onder het geluk of succes van een ander in plaats van je erover te verheugen. In de christelijke traditie wordt dat juist gezien als tegengesteld aan naastenliefde.
Twee hedendaagse factoren maken afgunst volgens Compaijen extra problematisch: ons gelijkheidsideaal en sociale media. Omdat we in westerse samenlevingen geneigd zijn ons met vrijwel iedereen te vergelijken — en successen breed uitgemeten worden via platforms — ontstaat er meer aanleiding voor afgunst dan in culturen met duidelijkere hiërarchieën. Daarmee krijgt de emotie een grotere sociale impact.
Compaijen maakt scherp onderscheid tussen afgunst en positieve vormen van stimulans: waar sommige auteurs denken dat afgunst tot zelfverbetering kan aanzetten, ziet hij die prikkel liever als wedijver — een energie die je aanzet tot ontwikkeling zonder de destructieve misgunning. Afgunst zelf blijft volgens hem vijandig van karakter en schaadt zowel de ander als jezelf.
Praktisch wil Compaijen met zijn boek ook therapeutisch behulpzaam zijn. Een eerste stap is wat hij ‘zelfverheldering’ noemt: helder krijgen wat er precies gebeurt wanneer je afgunst voelt en erkennen dat die emotie vaak voortkomt uit een verwond gevoel van eigenwaarde. Door jezelf af te vragen of je waarde afhangt van erkenning, inkomen of prestaties, kun je afstand nemen van afgunstige impulsen. Andere maatregelen richten zich op het minderen van constante vergelijkingen en het cultiveren van het vermogen om anderen het goede te gunnen.
Het boek wil zowel verklaren als handvatten bieden voor het dagelijks omgaan met afgunst. Compaijen benadrukt dat volledig verdwijnen van afgunst onwaarschijnlijk is, maar dat bewustwording en reflectie het effect ervan kunnen verminderen.
Praktische informatie: Afgunst. Een filosofie van een pijnlijke emotie verschijnt bij Boom en kost €24,90. Op maandag 15 september spreekt Rob Compaijen in Assen tijdens het Filosofisch Café De Verdieping (boekhandel Van der Velde), aanvang 19.30 uur; toegang €10 (jongeren €5). Aanmelden via lezing@deverdieping-assen.nl.